कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

६ अध्याये ] चित्ररतप्रकरणम्। १२३

तर्कं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहधृष्टकं तुरगाधिरूढकमिति यत्र यत्र विशेषो योगोऽपूर्वस्तत्तदुपलक्षयेत् ॥ ३९ ॥

एतेनेति । धैनुकयोगेन शौनादिकमुपलक्षयेदित्यर्थः, श्वादीनां चतुष्पदत्वात्तद्गतमेनेन व्याख्यातमित्यवगच्छेदित्यर्थः, विशेषप्रतिपत्तौ तु कारणमाह-यत्र यत्रेति । यस्मिन्यस्मिन् येन येन विशेषेण स्वरगतेन च कायगतेन योगोऽपूर्वो दृश्यते तत्तदुपलक्षयेत्, तत्र शुनीवदवस्थिता श्वलीलया नायकस्यावस्कन्दनम्, एवं छगलीवच्छगललीलया च्छागलम्, एणीवदेणलीलयैणेयम्, 'एण्या ढञ्' ।५।२।१६। व्यापारस्यापि विकारत्वाद्, गर्दभीवद् गर्दभलीलयाऽऽक्रमणं गर्दभाक्रान्तकम्, मार्जारीवन्मार्जारीलीलया च ललितकं मार्जारललितकं, व्याघ्रीवद्व्याघ्रलीलयाऽवस्कन्दितं व्याघ्रावस्कन्दनं, गजवद्गजलीलयोपमर्दनं गजोपमर्दितं, तुरगीवत्तुरगलीलयाऽधिरोहणं तुरगाधिरूढकम्, अत्र श्वादीनां स्वरकायगतं चेष्टितं प्रत्यक्षतोऽवगन्तव्यम्, अप्रत्यक्षीकृतस्य प्रयोक्तुमशक्यत्वात् ॥ ३९ ॥

मिश्रीकृतसद्भावाभ्यां द्वाभ्यां सह संघातकं रतम् ॥ ४० ॥

मिश्रीकृतसद्भावाभ्यामिति । दंपत्योर्हि रतं, द्वाभ्यां तु परस्परोपजनितविश्वासाभ्यां नायिकाभ्यां सहैकस्य नायकस्य रतं चि संघातकाख्यम्, एकशयने स्त्रीयुग्मस्य युगपत्संप्रयुज्यमानत्वाद्, यदच हि पुरुषोपसृप्तेरेकस्यां रागापनयनं तदैवापरस्याश्चुम्बनादिना रागजननं, ततोऽस्या रागापनयनं प्रशान्तरागायाश्च रागजननमिति ॥ ४० ॥

बह्वीभिश्च सह गौयूथिकम् ॥ ४१ ॥

बह्वीभिश्च=मिश्रीकृतसद्भावाभिः, सहैकस्य चित्ररतं गौयूथिकं,- वृषस्येव गोयूथे स्त्रीसमूहे वर्तनात् ॥ ४१ ॥

वारीक्रीडितकं छागलमैणेयमिति तत्कर्मानुकृतियोगात् ॥ ४२ ॥

वारीक्रीडितकमिति । वार्यां गजस्येव करिणीभिः स्त्रीभिः सह रमणात्, तथा छगलवदेणवच्च स्त्रीभिः सह छागलमैणेयमिति, तत्कर्मानुकृतियोगादिति । वृषादीनां गवादिषु यत्स्वरगतं कायगतं च कर्म तदनुकृतियोगात्तथा व्यपदिश्यत इत्यर्थः, यथैकस्य द्वाभ्यां बह्वीभिश्च तथा द्वाभ्यां नायकाभ्यां बहुभिश्चैकस्या रतं सम्भवति, तत्र नायकसंघाटकेनेकस्या वक्ष्यमाणयोगेन काम्यमानत्वात्संघाटकं रतं, द्वयोर्वा संविष्टयोः पुरुषायितेन काम्यमानत्वाद्, यथोक्तम्-

'ऊरुव्यत्याससंविष्टपरिवर्तितदेहयोः। वृषयोरुन्नतं चिह्नं हस्तिन्याः पुरुषायिते ॥'