कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

६ अध्याये ] चित्ररतप्रकरणम् । १२७

विरुतानि चाष्टौ ॥ ५ ॥

विरुतानीति । तानि मूलवर्गेण संगृहीतानि सीत्कृतप्रकरण एव ध्वनित्वस्वभावत्वादुक्तानि, तेषां च रतिजन्यत्वात्प्रहरणे च मनोज्ञत्वात्प्र-योगः, सीत्कृतस्य तु प्रहरण एवेति विशेषः ॥ ५ ॥

हिंकारस्तनितकूजितरुदितसूत्कृतदूत्कृतफूत्कृतानि ॥ ६ ॥

तत्र हिंकारो यः सानुनासिकेन हिशब्देन क्रियते कण्ठनासिका-भ्यामूर्ध्वं गच्छन्मधुरो ध्वनिन्निष्पाद्यते, स्तनितं मेघस्येव यद्गम्भीरं ध्व-नितं, तच्च कण्ठाद्धृंशब्देन निष्पाद्यते, रुदितं प्रतीत ताच्च मनोहारि स्यात्, सूत्कृतं सूत्करणं च श्वसितापरनाम, कूजितदूत्कृतफूत्कृतानां लक्षणं वक्ष्यति, सप्तैतान्यव्यक्ताक्षराणि, अम्बाऽर्थादयो गण एको-व्यक्ताक्षरः ॥ ६ ॥

अम्बाऽर्थाः शब्दाः, वारणार्था मोक्षणार्थाश्चालमर्थास्ते ते चा-र्थयोगात् ॥ ७ ॥

अम्बाऽर्था इति । अम्ब मातरित्यादयः, वारणार्था मा तिष्ठेत्या-दयः, अलमर्था भवतु पर्याप्तमित्येवमादयः, मोक्षणार्थास्त्यज मुञ्चेत्या-दयः, ते ते चार्थयोगादिति । अन्येऽपि पीडार्थयुक्ता मृताऽस्मि परित्रा-यस्वेत्येवमादयः ॥ ७ ॥

पारावतपरभृतहारीतशुकमधुकरदात्यूहहंसकारण्डवलावकवि-रुतानि सीत्कृतभूयिष्ठानि विकल्पशः प्रयुञ्जीत ॥ ८ ॥

पारावतादीनामिव विरुतानि पारावतविरुतान्यष्टौ, दात्यूहो यस्य ‘डाउक’ इति प्रसिद्धिः, सीत्कृतभूयिष्ठानीति । सीत्कृतबहुलानि, प्रहण-नकालेऽपि सीत्कृतस्य प्राधान्यादन्तरा प्रयुञ्जीतेत्यर्थः, सीत्कृते हि स्व-रान्तर्संश्लिष्टं मनोहारि स्याद्, विभाषाश्लिष्टगीतवत्, तत्रापि विक-ल्पशो विकल्पं विकल्पमेकैक मित्यर्थः ॥ ८ ॥

प्रहरणसीत्कृतयोर्यत्र देशेऽवस्थायां च प्रयोगस्तदुभयमाह—

उत्सङ्गोपविष्ठायाः पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः ॥ ९ ॥

उत्सङ्गोपविष्ठाया इति । नायकस्योत्सङ्गे, पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः, ना-न्यैरनुरूपत्वात् ॥ ९ ॥

तत्र सासूयाया इव स्तनितरुदितकूजितानि प्रतीघातश्च स्यात्॥१०॥

तत्रेति । मुष्टिना प्रहारे, सासूयाया इव प्रहारमक्षममाणाया इव प्रयोक्तव्यास्र्तद्योतकानि स्तनितकूजितरुदितानि स्युस्तत्प्रहारानु-रूपत्वात्, प्रतीघातश्चेति । मुष्टिनैव तत्पृष्ठे प्रतीघातः स्यात् ॥ १० ॥