कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२१४	सटीके कामसूत्रे	[ ४ अधिकरणे,

यतस्तु स्वेच्छया पुनरपि निष्क्रमणं निर्गुणोऽयमिति तदाऽन्यं-
काङ्क्षेतेति बाभ्रवीयाः ॥ ४० ॥

यतस्त्विति। भर्तृगृहादातुरा स्वेच्छया निष्क्रान्ता, पुनरपि यतः पुरुषात्स्वेच्छया निष्क्रमणं स्याद्, निर्गुणोऽयमिति, निष्क्रमणोपायान्निर्गुणमपि भोगिनमाकाङ्क्षेत ॥ ४० ॥

सौख्यार्थिनी सा किलान्यं पुनर्विन्देत ॥ ४१ ॥

सौख्यार्थिनी = विषयपरिभोगार्थिनी, किलेति वितर्के ॥ ४१ ॥

गुणेषु सोपभोगेषु सुखसाकल्यं तस्मात्ततो विशेष इति गोनर्दीयः ॥ ४२ ॥

सुखसाकल्यमिति। गुणसुरतपरिभोगसुखयोः समवायात्, तत्किमिति निष्क्रामति, यतश्चैवं तस्मात्ततो निर्गुणभोगिनो विशिष्यते गुणवान्भोगी, या तु पुनः पुनर्निष्क्रामत्यसौ वेश्याविशेषेऽन्तर्भवति ॥४२॥

आत्मनश्चित्तानुकूल्यादिति वात्स्यायनः ॥ ४३ ॥

आत्मनश्चित्तानुकूल्यादिति। सत्यपि गुणवति भोगिनि चित्तं चेन्नानुकूलं तथाऽपि न सुखसाकल्यं, तस्मादयमपरो विशेषः, तेनोक्तलक्षणाद्गम्योऽन्य इति दर्शयति ॥ ४३ ॥

सा बान्धवैर्नायकादापानकोद्यानश्रद्धादानमित्रपूजनादि व्ययसहिष्णु कर्म लिप्सॆत ॥ ४४ ॥

सेति। विधवा विन्दमाना, बान्धवैः स्वैः, नायकाद्यत्कर्मणा लब्धुमिच्छेत्तत्रापानकं मद्यगोष्ठी, उद्यानं = पुष्पफलौपयिकं, श्रद्धादानं यच्छ्रद्धया दीयते, मित्रपूजनादीति। आदिशब्दात्स्वजनं च वस्त्रादिना, एतेषु कर्तव्येषु यद्ययं सहते कर्म न तु ग्रासाच्छादनमात्रमिति, इयमुत्तमप्रकृतेर्लिप्सा ॥ ४४ ॥

आत्मनः सारेण वाऽलङ्कारं तदीयमात्मीयं वा बिभृयात् ॥४५॥

आत्मनः सारेण वेति। मध्यमाधमप्रकृतेर्लब्धे कर्मणि व्यापारमाह—अलङ्कारमिति। तदीयं नायकसम्बन्धिनं, सावधानीभूय धारयेदित्यर्थः ॥ ४५ ॥

प्रीतिदायेष्वनियमः ॥ ४६ ॥

प्रीतिदायेष्विति। प्रीत्या दत्तेष्वनियमो धारणं प्रति ॥ ४६ ॥

स्वेच्छया च गृहान्निर्गच्छन्ती प्रीतिदायादन्यन्नायकदत्तं दीयेत निष्कास्यमाना तु न किञ्चिद्दद्यात् ॥ ४७ ॥