कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२२४	सटीक कामसूत्रे	[ ५ अधिकरणे,

तत्र व्यावर्तनकारणानि ॥ १७ ॥

तत्रेति । स्त्रीपुरुषशीलावस्थापने, यानि व्यावर्तनकारणानि तानि प्रकरणान्तर्गतान्युच्यन्ते ॥ १७॥

पत्यावनुरागः ॥ १८ ॥

पत्यावनुरागो व्याववृत्तिकारणम्, उत्पन्नायामपीच्छायाम् ॥ १८॥

अपत्यापेक्षा ॥ १९ ॥

अपत्यापेक्षेति । स्तनंधयं ममापत्यमिति ॥ १८ ॥

अतिक्रान्तवयस्त्वम् ॥ २० ॥

अतिक्रान्तवयस्त्वमिति । पारणतवया लज्जते बलात्परपुरुषायाङ्गा-र्पणेनेति ॥ २० ॥

दुःखाभिभवः ॥ २१ ॥

दुःखाभिभवः, इष्टमरणादिदुःखाभिभूता जातेच्छाऽपि व्यावर्तते, ॥२१॥

विरहानुपलम्भः ॥ २२ ॥

विरहानुपलम्भो भर्तुः सदा सन्निहितत्वाद्वियोगं न पश्यति येन सम्प्रयुज्यते ॥ २२ ॥

अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः ॥ २३ ॥

अवज्ञयोपमन्त्रयतेऽनादरेणाभियुङ्क इति, परिभवात्क्रोधो व्याववृत्ति-कारणम् ॥ २३ ॥

अप्रतर्क्य इति सङ्कल्पवर्जनम् ॥ २४ ॥

अप्रतर्क्यो दुरवगाहचित्त इति, तस्मिन्नबहुमानात्सङ्कल्पवर्जनम्, मनो न सङ्कल्पत इत्यर्थः ॥ २४ ॥

गमिष्यतीत्यनायतिरन्यत्र प्रसक्तमतिरिति च ॥ २५ ॥

गमिष्यतीति । न चिरकालमनेन सम्प्रयोग इत्यनायातर्भविष्यत्का-लाभावः कारणम्, अन्यत्र प्रसक्तमतिरिति वाऽनायतिस्तावत्कालि-कत्वात् ॥ २५ ॥

असंवृताकार इत्युद्वेगः ॥ २६ ॥

असंवृताकार आकारसंवरणमकुर्वँल्लोके मामुद्गतिकां करोतीति परिभवादुद्वेगः ॥ २६ ॥

मित्रेषु निस्पृहभाव इति तेष्वपेक्षा ॥ २७ ॥

मित्रेषु निस्पृहभावस्तानि च यदाहुस्तत्करोतीति च तेष्वपेक्षा मयि त्ववज्ञा ॥ २७ ॥