कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] अभियोगप्रकरणम् । २३५

विवादः ॥ १६ ॥

तया तु विवदमानोऽन्यं तद्भक्तमिति परिचयकारणानि॥ १७॥

तया त्विति । नायिकया, अन्यमिति । परिजनं, तद्भक्तमिति । नायिकापक्षपातिनं, योजयेद् नायिकाविजयस्याभिप्रेतत्वात् ॥ १७ ॥

इति परिचयकारणानि त्रयश्चत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

शास्त्रकार एव प्रकरणसम्बन्धमाह—

कृतपरिचयां दर्शितेङ्गिताकारां कन्यामिवोपायतोऽभियुञ्जीतेति ॥ १७ ॥

कृतपरिचयामिति । कन्यामिवेति । तस्या अपि दर्शितेङ्गिताकाराया-एवाभियोग उपायत इत्युपाया अभियोगाः, अभियुज्यन्त एभिरिति कृत्वा त एवात्रापि द्रष्टव्या; ये कन्यासंप्रयुक्तकेऽभिहिताः ॥ १७ ॥

विशेषमाह—

प्रायेण तत्र सूक्ष्मा अभियोगाः कन्यानामसम्प्रयुक्तत्वात् ॥१८॥

प्रायेणेति । तत्रेति । कन्यायां, सूक्ष्मा इत्यनभिव्यक्तभावाः, असम्प्रयुक्तत्वादव्युत्पन्नत्वादित्यर्थः ॥ १८ ॥

इतरासु तानेव स्फुटमुपदध्यात् सम्प्रयुक्तत्वात् ॥ १९ ॥

इतरासु तु परस्त्रीषु, तानेव ये कन्यासूक्ताः, स्फुटमिति । क्रियाविशेषणम् , अभिव्यक्तभावं प्रयुञ्जीतेत्यर्थः, तासां संप्रयोगे प्रवृत्तत्वाद्, ये तु तास्वेव विशेषेण युज्यन्ते, ते द्विविधाः-बाह्या आभ्यन्तराश्च, ॥ १९ ॥

तत्र पूर्वानधिकृत्याह—

संदर्शिताकारायां निर्भिन्नसद्भावायां समुपभोगव्यतिकरे तदीयान्युपयुञ्जीत ॥ २० ॥

संदर्शिताकारायामिति । निर्भिन्नसद्भावायामिति । प्रकटितसद्भावायां सत्यां, समुपभोगव्यतिकरे तदीयानीति । नायिकावस्तूनि स्वयमपयुञ्ज्यात्स्वकानि च स्वमिव तामुपयोजयेत् ॥ २० ॥

तत्र महार्हगन्धमुत्तरीयं कुसुमं चात्मीयं स्यादङ्गुलीयकं च तद्धस्तात् ताम्बूलग्रहणं गोष्ठीगमनोद्यतस्य केशहस्तपुष्पयाचनम् ॥२१॥

तत्रेति । परिवर्तमाने, महार्हगन्धम् = अत्यन्तसुरभि, उत्तरीयं कुसुमं च, आत्मीयं स्यात् = स्वीकुर्यादित्यर्थः, अङ्गुलीयकं च महार्हं स्यात्, तद्धस्तान्नायकहस्ताद्यदि तया ताम्बूलं गृहीतं, गोष्ठीगमनोद्यतस्येति ।