कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१६ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

स्वकान्तारमणोपाये को गुरुर्मृगपक्षिणामिति ॥

नित्यत्वाच्चेति । आत्मनि द्रव्यपदार्थे सदैवेच्छाद्वेषादयो गुणाः स्थिताः, ततश्च नित्यः कामः। तथा चोक्तम्—

'मुमुक्षवोऽपि सिद्ध्यन्ति विरागाद्रागपूर्वकात् ।
विषयेच्छाऽनुवर्त्तिन्यो निसर्गात्प्राणिनां धियः' ॥

तस्मात्प्रवर्त्तमानेन शास्त्रेण न कार्यं तन्निवर्त्तनं तु युक्तम् । आचार्याः=धर्मार्थमोक्षवादिनः ॥ २१ ॥

अत्र संप्रतिपत्तिमाह—

सम्प्रयोगपराधीनत्वात्स्त्रीपुंसयोरुपायमपेक्षते ॥ २२ ॥

सम्प्रयोगपराधीनत्वादिति । विशेषः सामान्यो वा कामः सम्प्रयोगपराधीनः, सम्प्रयोगश्च द्विविधः—आयतनसम्प्रयोगोऽङ्गसम्प्रयोगश्च । तत्रायतनं कामस्य स्त्र्यधिष्ठानम् , अङ्गानि च माल्यादीनि । तथा चोक्तम्—

'सुखं कामस्तदङ्गानि भूषणालेपनस्रजः ।
तथोपवनहर्म्यञ्च वल्लकीमदिराऽऽदयः ॥
अस्यायतनमुद्दामरूपयौवनविभ्रमाः ।
ललनाश्चाटुदाक्षिण्याश्चाकृष्टजनमानसाः' ॥ इति ।

तत्रायतते यः सम्प्रयोगः स आयतनसम्प्रयोगः, स च द्विविधः बाह्य आभ्यन्तरश्च, तत्र यो रहसि स आभ्यन्तरो रताख्यः, स विशेषकामस्य निमित्तम्, बाह्यः समागमलक्षणो रतस्य, यश्च बुद्धीन्द्रियाणां यथास्वमङ्गैः सम्प्रयोगः सोऽङ्गसम्प्रयोग इति इन्द्रियार्थसंनिकर्षलक्षणः स च सामान्यकामस्य निमित्तम् ; अनयोश्च कामयोर्यथास्वं पूर्वोक्तमेवेच्छा कारणम् तत्पूर्वकत्वात्, तदभावेऽभावात् । तत्राद्यः सम्प्रयोगः समागमलक्षणः, स स्त्रीपुंसयोरन्यतरानिच्छया रक्षणाल्लज्जया भयाद्वा परतन्त्रायां न घटत इत्यत्रायमुपायमपेक्षते; रताख्यश्च पाञ्चात्यश्चतुःषष्टिप्रयोगानभिज्ञयोः कथं स्यादिति तमुपायम् ; द्वितीयोऽपि सम्प्रयोगो नित्यनैमित्तिकनागरिकवृत्तं विना न भवतीत्युपायापेक्षा २२॥

सा चोपायप्रतिपत्तिः कामसूत्रादिति वात्स्यायनः ॥ २३ ॥

उपायपरिज्ञानं च कामसूत्रात्, तेनोपदिश्यमानत्वात् । वात्स्यायन इति स्वगोत्रनिमित्ता समाख्या, मल्लनाग इति च सांस्कारिकी ॥ २३ ॥

गवादिषु कथमिति चेत्तदाह —

तिर्यग्योनिषु पुनरनावृतत्वात्स्त्रीजातेश्च ऋतौ यावदर्थं प्रवृत्तेर्बुद्धिपूर्वकत्वाच्च प्रवृत्तीनामनुपायः प्रत्यक्षः ॥ २४ ॥