कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] त्रिवर्गप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १७

पुनःशब्दो विशेषणार्थः। अनावृतत्वादिति। रक्षणाद्यावरणाभावात् स्त्रीजातिः स्वतन्त्रा; किं तत्रोपायेनेत्यनुपायः प्रत्यय इति सम्बन्धः। प्रत्ययशब्देनोभयरूपोऽपि सम्प्रयोग उक्तः, तस्य कामोत्पत्तौ निमित्तत्वात्, तत्रावरणाभावादाचार्योक्तोपायशून्यः समागम इत्यर्थः। ऋतौ यावदर्थमिति। ऋतुकाल एव ते तिर्यञ्चः सम्प्रयुज्यन्ते, मनुष्यास्तु प्रजाऽर्थमृत्तौ, स्त्रीरमणार्थं चानृतावपीत्यसमानम्, तथा चोक्तम्—'ऋतावुपेयात्सर्वत्र वा प्रतिषिद्धवर्जम्' इति, तत्रापि यावदर्थं-यावदेव तृप्तिलक्षणोऽर्थो निष्पद्यते तावदेव सम्प्रयुज्यन्ते; न तु द्वितीयंसम्प्रयोगमपेक्षन्ते-किमस्य तृप्तिर्भून्न वा? इति, तस्मादसमानार्थत्वादनुपायप्रत्यय आभ्यन्तरसम्प्रयोगः, तत्र समानार्थतालक्षणं प्रेम स्त्रीरक्षणोपायो नास्तीति, मनुष्येष्वेवमिति चेद् ? अत एवास्योपदेशः, अन्यथा तथा समानार्थत्त्वादनुपायः, तत्पत्न्याः पुरुषान्तरगमने न कश्चित्पुरुषार्थोऽस्य स्यात्, तथा चोक्तम्—

'भजते संभृतप्रेमा परं चेदस्य कामिनी।
नष्टे धर्मे हते वृत्ते सुखं दूरे हतं कुलम्' ॥

तस्मात्समानार्थताजन्यमेव प्रेम स्त्रीरक्षणोपायः, यच्च स्त्रीरक्षणार्थंमनुप्रोक्तमसुकुमारत्वसाधनार्थं कुट्टनादि गृहकर्म तदुपायोद्वेगजननादनुपाय एव, तथा चोक्तम्—

'कर्माण्यसुकुमाराणि रक्षणार्थेऽवदन्मनुः।
तासां स्रज इवोद्दामगजानानोपसंहिताः ॥
असति प्रेम्णि तत्सर्वमित्याचार्या व्यवस्थिताः।
समानार्थतया तच्च न शास्त्रेणोपदिश्यते ॥ इति,

अबुद्धिपूर्वकत्वादिति। धर्मोऽर्थः पुत्राः सम्बन्धः पक्षवृद्धिः स्यादित्येवं बुद्धिपूर्वं न प्रवर्तन्ते; केवलं पशुधर्ममात्रेणेत्यनुपायप्रत्यय आभ्यन्तरसंप्रयोगः, अनुबन्धोपायरहितत्वात्, तस्माद् दैवरक्ताः किंशुका इति किंतिर्यग्योनिषु शास्त्रप्रणयनेन, अनुकूलेषु वा पुरुषेषु, इतरत्र तु विपर्ययेण स उपायप्रत्यय इति युक्तं शास्त्रप्रणयनम् ॥ २४ ॥

धर्मे विप्रतिपत्तिमाह—

न धर्मांश्चरेत् ॥ २५ ॥

॥ २५ ॥

एष्यत्फलत्वात् ॥ २६ ॥

एष्यत्फलत्वादिति। यज्ञादयो नैहलौकिका; जन्मान्तरफला उक्ताः,
३ का० सू०