कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२७४	सटीके कामसूत्रे	[ ६ अधिकरणे

नस्पर्धी, स्वभावतस्त्यागी, राजनि महामात्रे वा सिद्धः, दैवप्रमाणः, वित्तावमानी, गुरूणां शासनातिगः, सजातानां लक्ष्यभूतः, सवित्तः, एकपुत्रः, लिङ्गी, प्रच्छन्नकामः, शूरः, वैद्यश्चेति ॥ १० ॥

गमनाहा गम्याः, अर्हे कृत्यप्रत्ययः, ते द्विविधाः-केवलाथीः केवलः प्रीतिरहितोऽर्थो येभ्य इति, प्रीतियशोऽर्थाश्च र्तियशसी अर्थः प्रयोजनं येभ्योऽर्थस्त्वानुषङ्गिकः, स्वतन्त्रो गुरुष्वपरायत्तः, पूर्वे वयसि वर्त्तमानो न वृद्धः, वित्तवान् न दरिद्रः, अपरोक्षेति । अपरोक्षा प्रत्यक्षा न देशान्तरवृत्तिर्जीवनं यस्य, परोक्षवृत्तेस्तु यदा ततः किञ्चिदेष्यति तदा दास्यतीति कदर्थितं दानं स्याद्, अधिकरणवानध्यक्षो योऽर्थाधिकारेऽधिकृतः सोऽर्थदः, अकृच्छ्रेति । येन क्लेशं विनाऽन्वयाधिगतं निधिलाभाद्वा राजप्रसादाद्वाऽवाप्तं धनं सोऽकृच्छ्रेण ददाति, अन्यथा कृच्छ्रप्रदः स्यात्, संघर्षवानिति । स्पर्धावानन्येन गम्येन बहु ददाति, सन्ततायः शौल्लिको वार्धुषिकश्च, सुभगाभिमानीति । दुर्भगोऽपि यः सुभगमात्मानमभिमन्यते दुर्भगत्वादात्मनोऽप्रकटयितुं नायिकामन्यतो व्यावत्र्त्तयन् बहु ददाति, श्लाघनिकः स्वश्लाघाकर्तुर्बहुप्रदः, षण्डको नपुंसकः स पुंस्त्वख्यापनार्थं बहु ददाति, पुंशब्दार्थी मां लोकः पुमानित्यभिदध्यादित्यपेक्षी याच्यमानो ददाति, समानस्पर्धीति । यौ कुलविद्यावित्तवयोभिः समानौ तयोरन्यतरं स्पर्धते वेश्या सेयमनेन समानेनाधिका कृता, अहमपि यां काञ्चिदधिकतरां करोमीति, स आधिक्यमिच्छन्नाश्वेवाधिकव्ययेन गम्यः, संघर्षिता चैकस्मिन् विषये द्रष्टव्या, स्वभावतस्त्यागी सोऽवश्यं ददाति दातृस्वभावत्वात्, सिद्धो ग्राह्यवचनः स यदि स्वयं न ददाति राजानममात्यं वाऽभिधाय दापयति ममेयं प्रीतेति, दैवप्रमाणो भाग्यक्षयेण क्षीयते नोपभोगेन संपदिति मन्यमानो बहु ददाति, वित्तावमानीति । कुलसमं द्रव्यमित्यवमन्यमानो ददाति, गुरूणामिति । तदधीनस्य पराधीनत्वादबहुदातृत्वं गुरुवचनमतिक्रम्य यः प्रवर्त्तते सोऽपकार्यमपि कृत्वा ददाति, सजातानामिति । दायादानामेकस्मिन् गृहे वर्त्तमानानां यो लक्ष्यभूतः प्रधानभूतः स दाता नान्यः, एकपुत्र इति । बहु प्रयच्छन्नपि न पितृभ्यां स निवार्यते माऽन्यत्र यासीदिति, लिङ्गी = प्रव्रजितः, प्रच्छन्नकामी प्रकटं न कामयते लोको मा ज्ञासीदिति स कामेन बाध्यमानो बहु ददाति, शूरो यः सहायभावेनोपचरितो वित्तवांश्च स हि नार्थगृध्नुः, वैद्यस्य दातृत्वाभावेऽपि व्याधितायाश्चिकित्साकारित्वाद्दातृत्वमेव ॥१०॥