कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याये ] सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्ताप्रकरणम् । २७७

सत्स्वपि गुणेषु दोषान्तरयोगादगम्या इत्यगम्यचिन्तामाह—

क्षयी, रोगी, कृमिशकृद्, वायसास्यः, प्रियकलत्रः, परुषवाक्, कदर्यः, निर्घृणः, गुरुजनपरित्यक्तः, स्तेनः, दम्भशीलः, मूलकर्मणि प्रसक्तः, मानापमानयोरनपेक्षी, द्वेष्यैरप्यर्थहार्यः, अतिलज्जः, इत्यगम्याः ॥ १६ ॥

क्षयीति । क्षयः=राजयक्ष्मा, रोगशब्दः सामान्यवाच्यपि लोकप्रसिद्ध्या कुष्ठवाची, द्वयोरपि सांक्रामिकत्वात् , कृमिशकृदिति । पुरीषमक्षिकति प्रसिद्धा, सा हि यस्मिन्ब्रणे पुरीषं मुञ्चति तत्र कृमिर्भवति, तद्वच्छुक्रं तत्संसर्गाद्या हि गर्भमाधत्ते सा स्त्री जरां धत्ते, वायसास्यः=दुर्गन्धमुखः, स वैमुख्यं जनयति, यद्वा-काकः शुच्यशुचौ मुखं निक्षिपति, एवं निर्विचारं स्त्रीत्येव यः कामयते स तासामनभिगमनीयः स्यात् , प्रियकलत्र इति । तस्यान्यत्रानासक्तेः नाप्यर्थदः, परुषवाग्=असह्यवाक्, कदर्यः, य आत्मानं भृत्यांश्च संपीड्यार्थसंचयकरः, निर्घृणः=निर्दयः, उभावप्यदातारावकार्यकरौ च, गुरुजनपरित्यक्तः, दुष्टत्वात् सोऽभिगतो दोषमपि कुर्यात् , स्तेनः=चोरः, तत्संपर्कादर्थापगमः, दम्भशीलः, मायया व्यवहरन् कथमर्थदः, मूलकर्मणि=वशीकरणादौ प्रसक्तः, तेन हि वशीकृतायां नान्यत्र प्रवृत्तिः शरीरवैरूप्यं च, अनपेक्षी यो मानमपरेण क्रियमाणमगुणज्ञतया नापेक्षते; अपमानमपि नीचप्रकृतित्वात् तस्य संपर्काद् भूमिकाऽपि पतति, द्वेष्यैरप्यर्थहार्यः, यो द्वेष्यैरप्यर्थलोभात्संधत्ते स लुब्धः कथं ददाति, अतिलज्जः, यो लोके वेश्यासंपर्केणातिलज्जते स कथं तामभिगच्छेद्व्याच्च ॥ १६ ॥

यैः कारणैरभिगमनं तत्र चिन्तामाह—

रागः, भयम् , अर्थः, संघर्षः, वैरनिर्यातनं, जिज्ञासा, पक्षः, खेदः, धर्मः, यशः, अनुकम्पा, सुहृद्वाक्यं, ह्रीः, प्रियसादृश्यं, धन्यता, रागापनयः, साजात्यं, साह्वेश्यं, सातत्यम् , आपत्तिश्च, गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः ॥ १७ ॥

राग इति । क चित्स्वाभाविक उत्पन्नः, भयं=व्यापादनभयं, यथा रम्भाया रावणाद्, यदि मां न कामयसे व्यापाद्यसे मयेति, अर्थः=भूष्यादिलाभः, संघर्षः=स्पर्धा यथा देवदत्ताया अनङ्गसेनेयेति ततो हि समाकृष्य स्पर्धया मूलदेवः कामितः, वैरं निर्यातयन्ती क चिदभिगच्छति, जिज्ञासेति । विदग्धोऽयमिति श्रूयते तत्किं तथैवेति, पक्षः=आश्रयः,