कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२७६ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी, गुणेष्वनुरक्ता न तथाऽर्थेषु, प्रीतिसंयोगशीला, स्थिरमतिः, एकजातीया, विशेषार्थिनी, नित्यमकदर्यवृत्तिः, गोष्ठीकलाप्रिया, चेति नायिकागुणाः ॥ १३ ॥

रूपेति । रूपं = वर्णसंस्थानं यच्छोभनं, लक्षणं = सौभाग्यादिसूचकम्, माधुर्यं = प्रियवाक्यत्वं, तयोर्गः स यस्यास्तद्योगिनीति, तेषु गुणेषु नायकसंबन्धिष्वनुरक्ता, न तथाऽर्थेषु तदीयेषु, प्रीतिसंयोगशीलेति । प्रीतिग्रहणं बाह्यसंयोगनिवृत्त्यर्थं रतिसंभोगशीलेत्यर्थः, स्थिरमतिः, कर्तव्यमिति निश्चित्यान्यथा न करोति, एकजातीयेति । एकप्रकारा, न मायाविनी, विशेषार्थिनी न यत्र क्व चन वस्तुनि रमते, अकदर्यवृत्तिरिति । आत्मवृत्त्यवरोधेनार्थसंचयः कदर्यवृत्तिः सा न यस्याः, तत्रापि न कदाचिदित्याह-नित्यमिति । गोष्ठीकलाप्रियेति । गोष्ठी या क्रीडामात्रैककार्या, नायिकागुणा इति । अत्रापि पूर्ववद्वैश्याया इति नोक्तम् ॥ १३ ॥

एते द्वयोरप्यसाधारणास्साधारणानाह—

बुद्धिशीलाचारः, आर्जवं, कृतज्ञता, दीर्घदूरदर्शित्वम्, अविसंवादिता, देशकालज्ञता, नागरकता, दैन्यातिहासपैशून्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापलवर्जनं, पूर्वाभिभाषिता, कामशास्त्रे कौशलं, तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः ॥ १४ ॥

बुद्धीति । बुद्धिः प्रज्ञा, शीलं = सुस्वभावता, आचारः = देशकालोचितः समुदाचारः, आर्जवम् = अवक्रता, कृतज्ञता = पूर्वोपकारस्मरणं, दीर्घदूरदर्शित्वम् = आगामिनोऽर्थस्य देशान्तरगतस्य परिज्ञानम्, अविसंवादिता = प्रतिज्ञायान्यथा न करणं, देशकालज्ञता, अस्मिन् देशे काले चेदं प्रयुज्यत इति, नागरकता = नागरकवृत्तानुष्ठानं, दैन्यं = याच्ञा, अतिहासः = नित्य हसनता, पैशून्यं = परस्परसंभेदनम्, परिवादः = परदोषोदाहरणं, क्रोधः = कोपः, लोभः = तृष्णा, स्तम्भः = मान्येष्वप्रतिपत्तिशीलता, चापलम् = अधैर्यं, तेषां, वर्जनं = त्यागः, तेन गुणा एवोक्ता अदैन्यादयः, पूर्वाभिभाषिता यावदेव परो न संभाषते, कामशास्त्रे कौशलं = कामशास्त्रपरिज्ञानं, तदङ्गविद्यासु च नृत्यादिषु कौशलम् , अत्र न गुणिद्वारेण गुणाभिधानं, साधारणत्वाद्, अन्यतरलिङ्गनिर्देशेन हि गुणाभिधाने साधारणत्वन्न गम्यते ॥ १४ ॥

गुणविपर्यये दोषाः ॥ १५ ॥

गुणविपर्यय इति । साधारणानां विपर्यये, दोषा दौष्कुलेयत्वादयोवैरूप्यादयो दौर्बुद्ध्यादयश्च, तद्योगान्न नायको नापि नायिकोच्यते ॥ १५ ॥