कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२७	सटीक कामसूत्रे	[ १ अधिकरणे,

सर्वदा स्यात्, तस्मादस्ति तत्प्रवर्तकमदृष्टमिति चरेद् धर्मान्, उक्तं च--

'नक्षत्रग्रहपंजरमहर्निशं लोककर्मविक्षिप्तम् ।
भ्रमति शुभाशुभमखिलं प्रकाशयत् पूर्वजन्मकृतम् ॥ इति,

वर्णाश्रमेति । वर्णाः=ब्राह्मणादयः, आश्रमाः=ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यादयः, तेषामाचारः स्वधर्मः तस्य स्थितिर्व्यवस्था सैव लक्षणं यस्या लोक-यात्रायाः, सा लौकायतिकैर्मा भूद्व्यवस्थायां मात्स्यो न्याय इतिदृष्टार्थं वर्णिता, 'संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद'इति; तां च लोकविश्वास-नार्थमाचरद्भिः कथं नाचरातो धर्मः, दृष्टार्थश्च यद्यदृष्टार्थोऽपि स्यात्को-विरोधः, एतेन 'न धर्मांश्चरेद्' इति प्रतिज्ञाया अभ्युपगमबाधां दर्शयति, यच्चोक्तम्-"एष्यत्फलत्वा"दिति तद् दृष्टेऽप्यस्तीति दर्शयन्नाह-हस्तगत-स्येति । तुल्ये भविष्यत्फलत्वे सति; नैकत्र प्रवृत्तिरन्यत्र निषेध इति यु-क्तियुक्तम्, न कदा चित्तत्र दृष्टमिति चेत् ? कथं तर्हि लोकवैचित्र्यम्, न हि सर्वत्र समानाद् दृष्टात्करणादैश्वर्यादिफललाभः, नापि स्वाभाविकं कर्म; सदा सिद्धयसिद्धिप्रसङ्गात् ॥ ३१ ॥

अर्थविप्रतिपत्तिमाह—

नार्थांश्चरेत् ॥ ३२ ॥

नार्थानिति । उपायात्किलार्थसिद्धिः, उपायानुष्ठानं च यत्नस्तन्ना-नुतिष्ठेदित्यर्थः ॥ ३२ ॥

प्रयत्नतोऽपि ह्येतेऽनुष्ठीयमाना नैव कदा चित्स्युः ॥ ३३ ॥

न चान्वयव्यतिरेकानुविधानादर्थसिद्धेः, यदाह- प्रयत्नत इति । प्रय-त्नेनावर्त्यमाना नैव कदा चित्स्युरित्यर्थोक्तम्, यदा स्युस्तदा कालसंनि-धानादिति मन्यन्ते; अनुष्ठीयमानाः प्रयत्नेनेत्यर्थः ॥ ३३ ॥

अननुष्ठीयमाना अपि यदृच्छया भवेयुः ॥ ३४ ॥

यदृच्छयेति । एवमेव स्युः, अकस्मान्निधानादिदर्शनात् ; तस्मादु-पायपरिज्ञानार्थकम् ॥ ३४ ॥

किंकृतं तर्हितद् ? इत्याह—

तत्सर्वं कालकारितमिति ॥ ३५ ॥

तत्सर्वमिति । अर्थस्य भवनमभवनं, लोकस्येष्टमनिष्टं कालकारित-मिति; कालो नाम द्रव्यपदार्थो नित्यः तेन कारितमिति-प्रयोजकव्यापा-रेण पुरुषस्य परायत्ततामाह ॥ ३५ ॥

तदेव दर्शयन्नाह—

काल एव हि पुरुषानर्थानर्थयोर्जयपराजययोः सुखदुःखयोश्च स्थापयति ॥ ३६ ॥