कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२३

ष्फलमित्यनर्थः, सकाच्चानुरक्ताद्, अमर्षितादिति। कया चिदर्थयुक्त्या प्राक् क्रुद्धाद्, वित्तप्रत्यादानमिति । तेनैव दत्तं प्रतीपमादीयमानमनर्थः, आत्तस्य निष्क्रमणात्, स उभयतो योग उभयतोऽनर्थनामा, उभयतो योगस्य भिन्नविषयत्वाद्, निरनुबन्धपक्षेऽन्तर्भावः ॥ ३२ ॥

संशयोऽत्रास्त्येवेत्याह—

यत्राभिगमनेऽर्थो भविष्यति न वेत्याशङ्का सक्तोऽपि सङ्घर्षाद्दास्यति न वेति स उभयतोऽर्थसंशयः ॥ ३३ ॥

यत्रेति । यस्मिन्नुभयतो योगे, अभिगमन इति । परस्य, भविष्यति न वेत्याशङ्का न निश्चयः, सक्तश्चाभिगमने सङ्घर्षात्स्पर्धया दास्यति न वेति, स उभयतो योग उभयतोऽर्थसंशयनामा ॥ ३३ ॥

यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधादपकारं करिष्यति न वेति सक्तो वा मर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वेति स उभयतोऽनर्थसंशयः ॥ ३४ ॥
इत्यौद्दालकेरुभयतो योगाः ॥

यत्रेति । यस्मिन्नुभयतो योगे, व्ययवतीति । व्ययं कृत्वा यत् परस्याभिगमनम्, पूर्व इति । पूर्वसंसृष्टः, विरुद्धः क्रोधादिति । स्वेन व्ययेनायमनयाऽभिगम्यत इति तद्द्वारेण क्रोधान्ममापकारं करिष्यति न वेति संशयः, सक्तश्च प्राक्कया चिदर्थयुक्त्याऽमर्षितो गमने दत्तं प्रत्यादास्यति न वेति संशयः स उभयतो योग उभयतोऽनर्थसंशयनामा ॥३४॥

बाभ्रवीयास्तु—

यत्राभिगमनेऽर्थोऽनभिगमने च सक्तादर्थः स उभयतोऽर्थः॥३५॥

बाभ्रवीयास्त्विति । उभयतो योगा वक्ष्यन्त इति शेषः,

यत्रेति । उभयतो योगे, अभिगमने परस्य, अनभिगमने च सक्तादिति । अनभिगतात्सक्तादित्यर्थः, यः सक्तो वशो सोऽनभिगत एव दास्यति, यथोक्तं प्राक्-‘सक्तं तु वशिनं नारी सम्भाष्यान्यत्र वा व्रजेद्’ इति, पूर्वस्मिन्दर्शनेऽन्यतराभिगमनेऽन्यतरस्मादर्थः, इह त्वेकस्यैवाभिगमन उभयस्मादर्थः, ततश्च स्पष्ट एवात्र मूलसूत्रार्थः ॥ ३५ ॥

यत्राभिगमने निष्फलो व्ययोऽनभिगमने च निष्प्रतीकारोऽनर्थः स उभयतोऽनर्थः ॥ ३६ ॥

यत्रेति । उभयतो योगे, आगमन इति । परस्य, निष्फलो व्यय इति। अनर्थः, अनभिगमने च सक्तादित्यनुवर्तते, यः परामिगमनेन सक्तो जातामर्षस्तस्मान्निष्प्रतीकाराऽनर्थो यद्वित्तप्रत्यादानं स उभयतोऽनर्थनामा॥३६॥