कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

४ अध्याये ] नागरकवृत्तप्रकरणम् । ४९

केति । सहकारफलानां भञ्जनं यत्र क्रीडायाम्, अभ्यूषखादिका, चण- कादिफलानां विटपास्थानामग्नौ प्लुषितानां खादनं यत्रेत्येते द्वे क्व चित् क्व चिद् दृश्येते, बिसखादिका; बिसानां मृणालानां खादनं यत्र, सरःसमीपवासिनां, नव(१)पत्रिका प्रथमवर्षेणेन प्ररूढनवपत्रासु वन- स्थलीषु या क्रीडा सा; प्रायेणाटवीसमीपवासिनामाटविकानां च, उद्- कक्ष्वेडिकेति ।

‘वंशनाडी स्मृता श्वेडा सिंहनादश्च कथ्यते’ इति ।

उदकपूर्णा श्वेडा यस्यां क्रीडायां सा मध्यदेश्यानाम् ; यस्याः शृ(२)ङ्गक्रीडेति प्रसिद्धिः, पाञ्चालानुयानम् भिन्नालापचेष्टितैः पाञ्चा- (३)लक्रीडा यथा मिथिलायाम्, एकशाल्मली एकमेव महान्तं कुसु- मनिर्भरं शाल्मलिवृक्षमाश्रित्य; तत् कुसुमाभरणानां क्रीडा यथा वैद- र्भाणां, यवचतुर्थी वैशाखशुक्लचतुर्थ्यां नायकानां परस्परं सुगन्ध- यवचूर्णप्रक्षेप इति पाश्चात्येषु प्रसिद्धा, आलोलचतुर्थी श्रावणशुक्ल- तृतीयायां हिन्दोलक्रीडा, मदनोत्सवो मदनप्रतिकृति(४)पूजनम्, दमन- भञ्जिका परस्परं दमनकपुष्पावतंसन(५)म्, होलाका फाल्गुनपूर्णि- मायां शृङ्गकादिमुक्तेन किंशुकादिकुसुमरागाम्भसा परस्परप्रोक्षणम् ; मिथःपटवासप्रक्षेपश्च, अशोकोत्तंसिका अशोकपुष्पैः शिरोभूषणर- च(६)ना, पुष्पावचायिका पुष्पावचयनक्रीडा, चूतलतिका चूतपल्ल- वावतंसनम्, इक्षुभञ्जिका इक्षुखण्डमण्डनम्, कदम्बयुद्धानि कदम्बकु- सुमैः प्रहरणभूतैर्द्विधा बलं विभज्य युद्धानि कदम्बग्रहणं सुकुमारप्र- हरणसूचनार्थम् ; यष्टीष्टकाऽऽदियुद्धानि तु न कार्याणि यथा पौण्ड्राणां युद्धं क्व चित् क्व चिद् दृश्यते, तास्ताश्चेति । या या लोके प्रवृत्तपूर्वाः, माहिमान्य इति । महिमा महत्त्वं तद्विद्यते यासामिति ‘संज्ञायां मन्म- भ्याम् ।५।२।१३७। इतीनिप्रत्ययः, सर्वदेशव्यापिन्य इत्यर्थः, देशे भवा- देश्याः प्रादेशिन्य इत्यर्थः, जनेभ्यो विशिष्टमिति । घटाऽऽदयो नागर- काणामेव, समस्यास्तु साधारण्यः; तत्र जना नागरकाश्च क्रीडन्ति, त- स्मात्तेभ्यो विशिष्टमाचरेयुः, नागरत्वद्योतनार्थम्, संभूय क्रीडा इति । आसु नागरकाणां द्रष्टव्यमपहाय संभूय क्रीडनात् ॥ ४२ ॥

एकचारिणश्च विभ्रमसामर्थ्याद्; गणिकाया नायिकायाश्च स- खीभिर्नागरकैश्च सह चरितमेतेन व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥

---

(१) वृक्षोद्ग्राहक्कीडा ।
(२) ‘होली’ इति तद्देशप्रसिद्धं नाम ।
(३) पुत्तलिकाविवाहः ।
(४) चैत्रसितचतुर्दश्याम् ।
(५) चैत्रसितद्वादश्याम् ।
(६) चैत्रसिताष्टम्याम् । रचनेत्युपलक्षणमशोककलिकाऽऽस्वादस्यापि ।

७ का० सू०