कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

६२ सटीकं कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

तत्रापि यदि दूतस्य गुणाः स्युरतो गुणतो विमृश्यते—

पटुता धाष्ट्र्यमिङ्गिताकारज्ञताऽनाकुलत्वं परमर्मज्ञता प्रमा- णता प्रतारणं देशज्ञानं कालज्ञता विषयबुद्धित्वं लघ्वी प्रतिपत्तिः सोपाया दूतगुणाः ॥ ४० ॥

पटुता प्रज्ञाऽनुबद्धया वाचा वक्तुं कुशलता, धाष्ट्र्यं प्रागल्भ्यमिति, इङ्गितमन्यथा वृत्तिः, आकारो वदननयनादिगतविकारः, तज्ज्ञतया तद्- नुरूपमनुतिष्ठति, कालज्ञता; कालेऽस्मिन्प्रोत्साहयितुं शक्यत इति, विष- ह्या विमर्शक्षमा बुद्धिर्यस्येति विगृह्य भावप्रत्ययेन योज्यः, लघ्वी प्रतिपत्तिः सोपाया चेति दूतगुणा इति, कार्यं विमृश्य तदेवोपायपूर्वकमनुष्ठानं न कार्यातिपातनम् ॥ ४० ॥

इदानीमधिकरणार्थानुष्ठाने फलं प्रयोजनं चाह—

भवति चात्र श्लोकः—

आत्मवान्मित्रवान्युक्तो भावज्ञो देशकालवित् । अलभ्यामप्ययत्नेन स्त्रियं संसाधयेन्नरः ॥ ४१ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नायकसहायदूतककर्मविमर्शः पञ्चमोऽध्यायः ।

आत्मवानिति । तत्र त्रिवर्गप्रतिपत्त्या विद्यासमुद्देशेन चात्मन्याहित- गुणत्वादात्मवान्, सहायविमर्शेन मित्रवान्, युक्त इति । नागरकवृ- त्तानुष्ठानेन युक्तः स्वकर्मनिष्ठः, भावज्ञो नायकस्य नायिकायाश्च विमर्शेन तत्स्वरूपज्ञ इत्यर्थः, दूतककर्मचित्तपरिमर्शनेनेति फलम्, अलभ्यामप्यय- त्नेन स्त्रियं विपरिमर्शितां साधयत इति फलप्रयोजनम्, एवंभूतस्य हि स्त्रीसाधनयोग्यत्वाद् ॥ ४१ ॥

इति नायकसहायदूतककर्मविमर्शः पञ्चमं प्रकरणम्, पञ्चमश्चाध्यायः ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां- साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नायकसहायदूतककर्मविमर्शः पञ्चमोऽध्यायः ।

---

समाप्तं चेदं साधारणं प्रथममधिकरणम् ।