कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

५ अध्याये ] नायकसहायदूतकर्मविमर्शप्रकरणम् । ६१

भवानि विद्यात्तदुभयं मर्मज्ञं रहस्यधरं च नायकप्रतीतेरास्पदत्वात्प्रति- स्निह्यति, यस्य चेति । यस्य नायको मर्माणि रहस्यानि च विद्यात्तदुभयं· तत्सम्मानितस्नेहत्वात्प्रीत्या वर्तते, सहसंवृद्धं धात्रीक्रोडे नायकेन सह स्तन्यपानादिना संवृद्धं, धात्रपत्यं सहपांसुक्रीडितत्वेऽप्यत्यर्थं स्निह्य- तीति प्रकर्षार्थं वचनम्, यदेकस्मिन्ग्रामे वा सह संवृद्धं तत्सहपांसुक्री- डितं द्रष्टव्यम् , इति नवधा मित्रम् ॥ ३५ ॥

गुणतो विमर्शमाह—

पितृपैतामहमविसंवादकमदृष्टवैकृतं वश्यं ध्रुवमलोभशीलमप- रिहार्यममन्त्रविस्रावीति मित्रसंपत् ॥ ३६ ॥

पितृपैतामहम्, पितामहादागतं पैतामहं पितुः पैतामहम्, नायक- स्य तु प्रपितामहम्, यथाऽनयोर्मैत्री तथा पित्रोः पितामहयोश्चासीदिति, अविसंवादकं, यथादृष्टश्रुताधिकारिणम्, अदृष्टवैकृतं तदात्मककार्यस्या- दिमध्यावसानेष्वदृष्टव्यभिचारं, वश्यं=यथोक्तकारिणं, ध्रुवं न त्यजति, अलोभशीलं न तृष्णया प्रवर्तते, अपरिहार्यं, न परेण ह्रियते; अनुरक्तत्वाद् , अमन्त्रविस्रावि, गूढमन्त्रम् , इति मित्रसंपत् ॥ ३६ ॥

मित्रसंबन्धाद् मित्रगुणा धर्मद्वारेणोक्ता जातितो विमृश्यन्ते—

रजकनापितमालाकारगान्धिकसौरिकभिक्षुकगोपालकताम्बू- लिकसौवर्णिकपीठमर्दविटविदूषकादयो मित्राणि ॥ ३७ ॥

रजकादयो नायकं स्वकर्मभिरुपकुर्वन्तः परभवनं च विशन्ति, तत्र गान्धिको गन्धद्रव्यस्य विक्रेता, गन्धः पण्यमस्येति, तथा सौरिकः= शौण्डिकः, भिक्षुकः=भिक्षणशीलः, पश्चात्कुत्सायां कः ॥ ३७ ॥

तद्योषिन्मित्राश्च नागरकाः स्युरिति वात्स्यायनः ॥ ३८ ॥

तद्योषिन्मित्राश्चेति । न तथा पुरुषा यथा योषितः परभवनं विश- न्ति विश्वासयन्ति च स्त्रियः ॥ ३८ ॥

दूतस्य यत्कर्म तत्कुर्यादित्याधारतो विमृश्यते—

यदुभयोः साधारणमुभयत्रोदारं विशेषतो नायिकायाः सु- विस्रब्धं तत्र दूतक र्म ॥ ३९ ॥

यदिति । मित्रम्, उभयोरिति । नायकस्य नायिकायाश्च, मैत्र्या व- र्तमानत्वात्साधारणं यथोक्तमभिधत्ते, उभयत्रोदारम् आप्तभूतङ्कार्यकारि- त्वात् , विशेषत इति। नायिकाया विशेषतः सुष्ठु, विस्रब्धं=विश्वस्तम् , तस्याः साध्यमानत्वात् , तत्र=मित्रे, दूतक र्म=दूतक्रिया, सिद्धिहेतुत्वाद्, नान्यत्रेति ॥ ३९ ॥