कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याये ] प्रमाणकालभावैरतावस्थापनप्रकरणम् । ६७

भिमानिकसुखानुविद्धा फलवत्यर्थप्रतीतिः' प्राधान्यादित्येतद्विशेषल-(१)क्षणं न तुल्य(२)म्, विशेषो यदत्र न फलवती, शुक्राभावात्, तच्च रसान्तरमारम्भात्प्रभृति सन्तानेन सर्वथा कण्डूत्यपनोदात्प्रवर्तते पुरुषसुखं तु विसृष्टिभावित्वाद्, अत एव तयोः स्वरूपतः कालतश्च न सादृश्यमिति न कालभावाभ्यां नव रतानि ॥ २२ ॥

पुरुषप्रीतेश्चानभिज्ञत्वात् ॥ २३ ॥

न च पुरुषवद्रतिं स्त्री नाधिगच्छतीति कथमेतदुपलभ्यते, यस्मात्पुरु(३)षप्रीतेश्चेतोधर्मत्वेनातीन्द्रियायाः प्रत्यक्षेणानभिज्ञत्वात्, कस्य धातुः पुरुष(४)स्येत्यर्थः, चशब्दात्स्त्रीप्रीतेश्च ॥ २३ ॥

यदा स्त्री पुरुषायमाणा स्वव्यापारेणात्मनः प्रीतिं जनयति तत(५)श्च तद्(६)संवेदनादेव स्वभा(७)वाद्रीतिरस्त्या इति कथमुपलभ्यते, पृष्ट्वा ज्ञास्यतीत्यपि नास्तीत्याह—

कथं ते सुखमिति प्रष्टुमशक्यत्वात् ॥ २४ ॥

कथमिति। कथं केन प्रकारेण तव सुखं, किं विसृष्ट्या यथाऽस्माकं, किं वाऽन्येनेति, तत्र स्त्रिया विसृष्टिसुखस्यासंवेदनात्प्रकारान्तरसु-

---

( १ ) भावादिविपर्यया रतिरतत्र लक्ष्या, लक्षणेऽर्थपदं च भङ्क्त्वा स्पर्शविशेषपरम्, तथा च स्पर्शविशेषविषयकाभिमानिकसुखविषयकफलविशिष्टप्रतीतिविषयत्वं प्रकृते रतित्वं-फलति, एवं च विषये विषय्युपचारेण निर्देशेन लक्षणं नासङ्गतम् , तस्य यथाश्रुतार्थकत्वे त्वसङ्गतिः प्रकृतानुपयोगश्च, फलं चेच्छाऽन्तरानधीनेच्छाविषयरूपं विसृष्टिप्रभवसुखं प्रकृते, तद्वैशिष्ट्यं च विषयितया, प्रतीतिश्च साक्षात्कृतिरूपा, नातो शब्दादिरूपायां तन्मितावति-प्रसङ्गः, साऽपि लौकिकसामग्रीप्रयोज्या जन्या च ग्राह्या,ऽन्यथा सामान्यप्रत्यासत्तिजायां-भगवत्समवेतायां च तत्रातिव्याप्तिः ।

अत्र प्रथमविशेषणानुपादाने चुम्बनादिजायाः कादाचित्क्या मन्दवेगसमवेततादृश-प्रतीतेर्विषयेऽतिव्याप्तिः, द्वितीयतदनुक्तौ चापरप्रकारजायास्तथा प्रतीतेर्विषये सा, तृतीय-तदभावे च रतादिपर्याये सम्प्रयोगे सेति ।

( २ ) न स्त्रीपुंसयो रतौ समन्वितम्, वस्तुतस्तु सिद्धान्ते ह्युक्तलक्षणे फलपदनिवेशो, न त्वौद्दालकिंमते, तदनिवेशनिबन्धनदोषनिरासस्तु रतभेदनिवेशेन विधेय इति ।

( ३ ) संप्रयुक्तपुरुषप्रीतेः ।

( ४ ) उदासीनस्य ।

( ५ ) अप्यर्थकश्चेज्ज्यायान् ।

( ६ ) कण्डूत्यपनोदजन्यविसृष्टिजन्यसुखयोरन्यतरस्यानिर्णयात् ।

( ७ ) स्वस्यात्मनो, भावाद्विसृष्टिसुखात्, ।