कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

८६ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

लतावेष्टितकं वृक्षाधिरूढकं तिलतण्डुलकं क्षीरनीरकमिति च- त्वारि संप्रयोगकाले ॥ १५ ॥

संप्रयोगकाल इति । कृतार्द्रीकरणयोस्तु समागतयोः संप्रयोगः, तत्काले चत्वार्युपगूहनानि, तत्राद्ययोरेकजन्यत्वेऽपि नायिकैव प्रयोक्त्री तदनुरूपत्वात् , शेषयोरुभयजन्यत्वादुभावपि ॥ १५ ॥

लतेव शालमावेष्टयन्ती चुम्बनार्थं मुखमवनमयेदुद्धृत्य म- न्दसीत्कृता तमाश्रिता वा किञ्चिद्रामणीयकं पश्येत् तल्लुतावेष्टि- तकम् ॥ १६ ॥

लतेव शालमिति । यथा लता वृक्षमवेष्टते तद्वन्नायिका नायक- म्(१)र्ध्वस्थितमभिमु(२)खं कक्षयोः कण्ठे बाहुलताभ्यामावेष्टयेति च(३) तुर्विधं लतावेष्टितकम्, चुम्बनार्थिनी तन्मुखमवनमयेद्, नायकवृक्षस्थो- च्चत्वात् , तथा श्लिष्टाभ्यामेव बाहुपाशाभ्यां तच्छरीरावनमनान्मुखम- वनमितं भवति, अनेन प्रयोगफलं दर्शयति, अत्र प्रयोक्त्र्याः चुम्बनफल- स्यापरस्य विवक्षितत्वाद्, मौलन्तु फलं प्रयोगः, स यद्रागस्य जननं वर्धनं च, मन्दसीत्कृतेति । सीत्कृतं वक्ष्यति तन्मन्दं यस्याः, उल्बण- स्य रागकालभावित्वाद् , अनेन प्रयोगसंस्कारमाह, प्रयोगान्तरपरि- ष्कृतं सुतरां मनोहारि स्यात् , तमाश्रिता वेति द्वितीयं फलम्, यद्वा तथैव नायकमार्शिता, अन्यत्र आलेख्यादेस्तन्मुखस्य दशनपदा- ङ्कितस्य वा रामणीयकमुन्मुखी पश्येत्तल्लुतावेष्टितमिव लतावेष्टितकम्, प्रतिकृतौ कन् ॥ १६ ॥

चरणेन चरणमाक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशमाक्रमन्ती वेष्टयन्ती वा तत्पृष्ठसक्तैकबाहुर्द्वितीयेनांसमवनमयन्तीषन्मन्दसीत्कृतकूजिता चु- म्बनार्थमेवाधिरोढुमिच्छेदिति वृक्षाधिरूढकम् ॥ १७ ॥

चरणेनेति । स्वेन चरणेन नायकस्य चरणमाक्रम्य; द्वितीयेन च(४)-

---

(१) शयनसमये ।
(२) स्थितानुपवेशे च ।
(३) कक्षाश्लिष्टबाहुकं कण्ठाश्लिष्टबाहुकं चेति द्विधा । द्वयमप्यूर्ध्वस्थितावभिमुख- स्थितौ चेति चतुर्विधम् , यद्यपि स्थित्युपवेशनावान्तरभेदकादरेणाभिमुखपक्षत एव चा- तुर्विध्यादूर्ध्वस्थितेतस्तु षाड्विध्यप्रसक्त्या चतुर्विधोक्तिरसंगतैव स्यात्तथाऽपि स्थितोपविष्टा- वभिमुखत्वेनानुगमय्य सोक्तिः संगमनीया, इदमपि फलस्य भेदकत्वाविवक्षापक्षेऽन्यथा तु चुम्बनरामणीयकदर्शनभेदादष्टत्वं द्वादशत्वं वा स्यादिति भावः ।
(४) उत्तरकल्पविभेदार्थं नायकपादान्तरा निवेशितेनेतिभावः ।