कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] उपगूहनविचारप्रकरणम् । ८७

रणेनोर्ध्वदेशपार्श्वभागेनाक्रामन्ती यथा जघनस्थलं संश्लिष्टं स्यात्, तद् वामदक्षिणभेदाद् द्विविधम्, वेष्टयन्ती चेति । बहिर्नीव्या द्वितीयोरुदेशपार्श्वभागमानमयेच्चरणमित्यर्थः, तदपि वामदक्षिणभेदाद् द्विविधम्, द्वाभ्यां च यदाऽऽक्रमणमूर्ध्ववेष्टनं वा तदुभयमपि वृक्षाधिरूढकमङ्गैवान्तर्गतं, सामान्यविधिमाह— तत्पृष्ठसक्तैकबाहुरिति । नायकपृष्ठे लतावेष्टनवल्लग्न एको बाहुर्वामो दक्षिणो वा यस्याः, द्वितीयेन बाहुनाऽस्य स्कन्धभागमवनमयन्ती, ईषदिति । अनुरागकालत्वाद् मन्दानि रतान्तखिन्नानि सीत्कृतादीनि यस्या इत्यर्थः, अनेन संप्रयोगसंस्कारमाह, अत्र सीत्कृतं सीत्करणमेव, कूजितस्य लक्षणं वक्ष्यति, चुम्बनार्थमेव न रामणीयकदर्शनार्थम्, अनारुह्यापि तस्य संभवाद्, अधरपल्लवचुम्बनं तु नानारुह्येति प्रयोगफलम्, वृक्षाधिरूढकमिति पूर्ववत् ॥ १७ ॥

तदुभयं स्थितकर्म ॥ १८ ॥

तदुभयं स्थितकर्मेति । ऊ(१)र्ध्वस्थितयोर्यत्र योगः स्याद्, द्वाभ्यां रागजननार्थं तावदिदं कर्म ॥ १८ ॥

शयनगतावेवोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं च ससंघर्षामिव घनं संस्वजेते तत्तिलतण्डुलकम् ॥ १९ ॥

शयनगतावेवेति । अत्रोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं चेति क्रियाविशेषणम्, व्यत्यासो विपर्यासः, तत्र वामपार्श्वसुप्तायाः स्त्रिया उर्वन्तरे दक्षिणपार्श्वे सुप्तः पुमान्वाममूरुम्, दक्षिणकक्षान्तरे च वामभुजं प्रवेशयेद्, योषिदपि पुंस इत्येको व्यत्यासः, इतरपार्श्वसुप्तायाः स्त्रिया उर्वन्तरे वामपार्श्वे सुप्तः पुरुषो दक्षिणोरुं वामकक्षान्तरे च दक्षिणभुजं प्रवेशयेद्, योषिदपि पुंस इति द्वितीयो व्यत्यासः, द्वितीयस्य संघर्षार्थमिव घनं निरन्तरं संस्वजेते स्त्रीपुंसावुपगूह्येते इति । तिलतण्डुलकमिति । ऊरुभुजानां तनुस्थानां तिलतण्डुलानामिवोर्ध्वस्थित्या संमिश्रणात् ॥ १९ ॥

रागांधावनपेक्षितात्ययौ परस्परमनुविशत इवोत्सङ्गगतायामभिमुखोपविष्टायां शयने वेति क्षीरजलकम् ॥ २० ॥

अनपेक्षितात्ययाविति । रागान्धत्वादनपेक्षितास्थिभङ्गदोषौ परिष्वजमानौ परस्परमनुप्रविशत इव, बाहुयन्त्रेणातिपीडनान्मृतिव-

---

(१) रागवृद्धिसमयात् प्राक् स्थितयोर्नायकयोरित्येवार्थः, "तदुभयं रागकाले" । २।१। इति सूत्रस्वरसात् ।