कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमं जवनिकान्तरम् १५ अवमणिदजच्चसुवण्णवण्ण सव्वंगसुंदरतररमणिज्ज, सुहाअ दे भोदु सुरहिसमारंभो । इध हि,— पंडीणं गंडवालीपुलभणचयला कंचिवालावलाणं माणं दोखंडअंता रइरहसअरा चोलसीमंतिणीणं । कण्णाडीणं कुणंता कुरलतरलणं कुंतलीणं पिएसुं गुंफंता नेहगंठिं मलअसिहिरिणो सीअला एंति वादा ॥ १५॥ जयेति । जय जय पूर्वदिङ्गनाभुजङ्ग चम्पारम्पकवर्णपूर लीलानिर्जितराढदेश विक्रमाक्रा- न्तकामरूप हरिकेलीकेलिद्वारक अपमानितजात्यसुवर्णवर्ण सर्वाङ्गसुन्दरतररमणीय, सुखाय ते भवतु सुरभिसमारम्भ । भुजंगः कामुकः । 'राढागाटत्व' 'चङ्गत्व' इति वा पाठः । 'अवमानितकर्णसुव- र्णदान' इति वा पाठ । राज्ञः सर्वाः संबुद्धयः । चम्पाराढाकामरूपहरिकेल्पाख्या देशाः । कामस्य रूपमिति न व्याख्या । प्रक्रमभङ्गापत्तेः । चङ्गत्वं नानाकलाकौश- लस्यम् । आद्ययोः संबुद्धयो रूपत्वम् । हरिकेली कामिनीविशेषैश्वर्येऽप । सुरभिर्वसन्तः । इह हि,— पाण्डीनां गण्डपालीपुलकनचपलाः काञ्चीबालाक्लीनां मानं द्विः खण्डयन्तो रभिरभसकरा चोलसीमन्तिनीनाम् । कर्णाटीनां कुर्वन्तो कुन्तलतरलनं कुन्तलीनां प्रियेपु गुम्फन्तः स्नेहग्रन्थिं मलयशिखरिणः शीतला यान्ति वाताः ॥ पाण्ड्यादयस्तत्तद्देशोद्भवाः स्त्रियः । पुलकनं पुलककरणम् । तरलनं तरलवत्त्व- करणम् । एतेन कामोद्दीपकत्वमुक्तं दाक्षिणात्यवायूनाम् । एतेन तत्तद्देशाधिपत्यं राज्ञो व्यङ्ग्यम् । अन्यथा विपक्षदेशवर्गीनं रोषावहत्वादनौचितीमेव व्रजेत् । णेहेति 'स्नेहेति वा' इत्यनेन विप्रकर्षाभावपक्षे 'उपरि लोपः-' इत्यनेन सलोपः । लक्ष्यवशा- द्दङ्गप्रवृत्तेरङ्गीकारात्, परम्पर 'अथो मनश्चाम्' इति प्राप्तं नलोपं बाधित्व्वा 'न्हह्म- ह्णण्ह्णां प्हुः' इति ण्हादेशः । 'द्वेदों' इति द्विशब्दस्य दोआदेशः । अत्र कारक- हेत्वलंकारः । 'हेतुश्च सूक्ष्मोलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम् । कारकश्रापको हेतू तौ स्यामेकविधौ यथा ॥' ( का. २।२१५) इति दण्डिनोक्तत्वात् ।