कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२४ कर्पूरमञ्जरी छोलंति दंतरअणाइ गए तुसारे ईसीस चंदणरसम्मि मणं कुणंति । एण्हि सुवंति घरमज्झिमसालिआसु पाअंतपुंजिअपडं मिहुणाइ पेच्छ ॥ १४ ॥ ( नेपथ्ये । ) वैतालिकयोरेकः—जअ जअ पुव्वदिसंगणामुअंग चम्पाचम्पअक- ण्णऊर लीलाणिज्जिदराढाचंगत्तण विक्कमकंकणकामरूव हरिकेलीकेलिआर वैकात्र दीप्यते ।' (का २।११२) इति दण्डिनोक्तम् । अत्र च 'देंति देंति' इति कथि- तपदत्वं काव्यदोषो न शङ्कनीय । विरअं त इत्येतेन च्छेकानुप्रासनिर्वाहकत्वेन गुण- त्वात् । तल्लक्षणं च 'सोऽनेकस्य सहृ पूर्व' ( ९।७९) इति काव्यप्रकाशे । अस्यार्थ —अनेकस्य व्यञ्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं पूर्वं यस्य स च्छेकानुप्रास इति । न चाव्यवधानेन पूर्वतायामेव न इति वाच्यम् । 'तनोऽरुगपरिस्पन्दमन्दीकृतवपु- श्शशी । दध्रे वामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥' इत्यादावप्यकारमकाराकारा- त्कारपकाराकारव्यवधानेन तदुदाहरणवापातात् । यद्वा एकस्य 'देंति'पदस्य दान- विशेषार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वाददोष इति सुचतुरश्याम् । देवी— देव ! अहमपि तत्र प्रतिवर्धिरा भविष्यामि । प्रतिवर्धयतीति प्रतिवर्धिरा । वसन्तवर्णिकेत्यर्थ । जधा इति । यथा— स्फुरन्ति दन्तरत्नानि गते तुषारे ईषद्विचन्दनरसे मन कुर्वन्ति । इदानीं स्वपन्ति गृहमध्यमशालिकासु पादान्तपुञ्जितपट मिथुनानि प्रेक्षस्व ॥ मध्यमशालिकास्थितेनान्तर्गृहस्तापस्यक इत्युक्तम् । पादान्तेत्यादिना पद्य- नपेक्षोश । स्फुरन्तीत्यनेनौष्ठानां हाससहत्वमुक्तम् । यथा शृङ्गारतिलके (३।२)—'किंचिद्विकसितेगोष्ठे किंचिद्दन्तारिनेक्षणे । किंचिद्भ्रूयतिजे. सोऽय- मुत्तमानां भवेद्यथा ॥' इति । मिथुनानीते विरहासहत्त्वं व्यक्तम् ।