कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमं जवनिकान्तरम् १३ (ततः प्रविशति राजा देवी विदूषको विभवतश्च परिवारः । सर्वे परिक्रम्य यथो- चितमुपविशन्ति ।) राजा—देवि दक्खिणाहाणरिंदणंदिणि ! वड्ढावीअसि इमिणा वसंताारंभेण । जदो,— बियोट्टे बहलं ण देंति मअणं णो गंधतेला विला बेणीओ चिरअंति लैंति ण तहा अंगम्मि कुप्पासअं। जं बाला मुहकुंकुमम्मि वि घणे चह्टंति दिल्हाअरा तं मण्णे सिसिरं विणिज्जिअ वला पत्तो वसंतूसवो ॥ १३ ॥ देवी—देव ! अहं पि तुज्झ पडिवड्ढाविआ भविस्सं । जहा,— ता इति । स्थापकः—तद्भाव ! एहि; अनन्तरवर्णीय सम्पादयावः । यतो महाराजदेव्यो- र्भूमिका गृहीत्वा आर्ये आर्यभार्या च जवनिकान्तरे वर्तेते । तत इति । 'एषामन्यतमेनार्थं पात्रावाक्षिप्य सूत्रधृत् । प्रस्तावनान्ते निर्ग- च्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥' (३।२१, २२) इति दशरूपके उक्तत्वात् । 'गूढ- मन्त्रः शुचिर्वाग्मी भक्तो नर्मविचक्षणः । स्वाङ्गभङ्गविहस्तश्च कुपितस्त्रीप्रसादकः ॥' (शं. ति. १।२९) इत्युक्त्या 'पीठमर्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रिधा।' इति तद्भेदां- धोक्त्वा 'क्रीडाप्रायो विदूषकः । सर्वपूर्वप्रभाषाभिर्हास्यकारी स्वकर्मकृत् ।' (शं. ति. १।३१) इति विदूषकलक्षणमभिहितं शृङ्गारतिलके । राजेति । देवि दक्षिणापथनरेन्द्रनन्दिनि ! वर्धसेऽनेन वसन्तारम्भेण । जदो इति । यतः,— बिम्बोष्ठे बहलं न ददति मदनं नो गन्धतैलाविला वेणीर्विरचयन्त्याददति न तथाङ्गेऽपि कूर्पासकम् । यद्बाला मुखकुङ्कुमेऽपि घने वर्तन्ते शिथिलादरा- स्तन्मन्ये शिशिरं विनिर्जित्य बलात्प्राप्तो वसन्तोत्सवः ॥ कूर्पासकं चोलिइ । 'बाला स्यात्षोडशाब्दा' इति बाललक्षणम् । अनेन तासां विलासकत्त्वं व्यङ्ग्यम् । बाला इत्यस्यावृत्तेरर्थदीपकम् । 'अनेकशब्दोपादान'मित्यै- 1 अत्र 'देवि' इति पाठो टीकानुगुणः ।