कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

७

तथोपाध्याय 'इति कामराजसमत पाठः. निर्भयराज इति महेन्द्रपालस्यैव नामान्त- रमिति केचित्, महीपालदेवश्च चण्डकौशिकप्रस्तावनायामार्यक्षेमीश्वरेणापि वर्णित . 'कर्णाटीदशनाङ्कित शितमहाराष्ट्रीकटाक्षाद्दत प्रौढान्ध्रीस्तनपीडित प्रणयिनीभ्रू- भङ्गवित्रासित । लाटीबाहुविचेष्टितश्च मलयस्त्रीतर्जनीतर्जित सोऽयं संप्रति राजशे- खरकविर्बाराणसीं वाञ्छति ॥' अयं श्लोक औचित्यविचारचर्चायाम्, 'दातुर्वारिध- रस्य-' इत्यादिश्लोका सुभाषितावल्याम्, 'भासो रामिलसौमिलौ' इत्याद्या श्लोका- श्शार्ङ्गधरपद्धतौ, 'अकालजलदेन्दो सा' इत्याद्या बहव श्लोका सूक्तिमुक्तावलि-सुभा- षितहारावल्यो राजशेखरनाम्ना समुद्धता सन्ति ते च प्रसिद्धेषु राजशेखरग्रन्थेषु न प्राप्यन्ते तस्मात्सन्त्येवेऽपि केचन राजशेखरकृता ग्रन्था इति ज्ञायते 'विद्धि न षट्प्रबन्धान्' इति च बालरामायणप्रस्तावनाया स्वयमेव राजशेखरो वदति. अस्य कवे शार्दूलविक्रीडितच्छन्दोनिबद्धा श्लोका अतिसमीचीना सन्ति. 'शार्दूल- क्रीडितैरेव प्रख्यातो राजशेखर । शिखरीव परं धत्ते सोल्लेङ्घयशेखर ॥' इति सुवृत्ततिलके क्षेमेन्द्र 'आगस्कारिणि कैटभप्रमयने तच्छाडनार्थं रुषा नाभीपङ्कजमभ्रतां गमयितुं जाते प्रयत्ने धिय । खावासोन्नयनोपपादितभयभ्रान्तात्मनस्तत्क्षणादन्त- र्बाष्पपरा पुरातनमुनेर्वाग्दृष्टय पान्तु व ॥' अयं श्लोक सूक्तिमुक्तावलौ राजशे- खराम्तेवासिनाम्ना समुद्धृत तेन राजशेखरस्य कश्चन शिष्योऽपि कविरासीत् — राजशेखरकृतोऽन्यकविपरिचयः — सूक्तिमुक्तावलि-सुभाषितहारावलि-शार्ङ्गधरपद्धतिषु राजशेखरकृता प्राचीनकवि- प्रशंसाश्लोका केचन समुपलभ्यन्ते, ते सर्वेऽप्युत्तरवादेन कविनामक्रमेण समु- द्ध्रियन्ते— अकालजलदेन्दो. सा हृद्या वचनचन्द्रिका । नित्य कविचकोरैर्या पीयते न च हीयते ॥ ( सूक्तिमुक्तावलि , सुभाषितहारावलि ) अकालजलदकवी राजशेखरस्य प्रपितामह आसीत् 'अकालजलदस्य प्रणप्तु ' इति विद्धशालभञ्जिकाप्रस्तावनायाम् 'स मूर्तो यत्रासीद्गुणगण इवाकालजलद सुरानन्द सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गण्यन्ते-तरुकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ॥ तदामुष्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेरकाल- जलदस्य चतुर्थो दौर्दुकि ( दौहिकि ) शीलवतीसूनुरुपाध्यायश्रीराजशेखर ' इति