कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६२ कर्पूरमञ्जरी

जस्सिं सव्वंगसंगो सअलगुणगणो सो अदंभो अलंभो तस्सिं णेच्छंति काले परमसुहअरे किं पि णेवच्छलच्छिं २८॥ विचक्षणा—देव ! इदं विण्णवीअदि—ण केवलं देवीणिअमेण तिस्सा अणुगद म्हि । तारामेत्तीए वि सहित्तणं उंवगदा कप्पूरमंजरीए । तेण तकज्जसज्जा अहं पुण ओलग्गाविआ भविस्सं । यस्मिन्सर्वाङ्गसङ्गः सकलगुणगण सोऽदम्भोऽलभ्य- स्तस्मिन्नेच्छन्ति काले परमसुखकरे कामपि नेपथ्यलक्ष्मीम् ॥ कृत्रिमभूषाभिर्नटीनामेवापाततः सौन्दर्यमुल्लसति, न पुनः सीमन्तिनीनामित्यर्थः । यच्चाङ्गं समीचीनं तदेव निजाङ्गं स्वस्यात्माह्लादकमित्याह्लादकत्वविशिष्टान्तेऽङ्गमानवान- काङ्गपदवाच्यसक्रमादयमर्थान्तरसक्रमितवाच्यो लक्षणागूलो ध्वनि । तेन स्वाभावि- काङ्गसौन्दर्येणैव सीमन्तिन्य कुलाङ्गना जनमनोहरणं भवन्तीत्यर्थ । यद्यपि 'जनमनो- हरणम्' इति भिन्नलिङ्गवचनं पदं न 'सीमन्तिन्य' इति पदस्य विशेषणत्वमर्हति, तथापि षत्तुपदाध्याहारेण योज्यम् । तस्य चाजहल्लिङ्गत्वान्न दोष इति ध्येयम् । अथवा जनमनोहरणमिति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र सम्बध्यते । तथा च यन्निजाङ्गं स्वाभाविकामं यत्तदेव जनमनोहरणं भवतीत्यर्थ । यदा पूर्वेनैव सम्बध्यते तदा च तेन स्वाभाविकाङ्गचकृत्वेनैव सीमन्तिन्यो भवन्ति । तासामुक्तसीमन्तिनीत्वं भवती- त्यर्थः । तथा च 'सीमन्तिनी'पदवाच्यसंबधोत्तमत्वविशिष्टे तस्मिन्सक्रमादनापयर्या- न्तरसक्रमितवाच्यो ध्वनि । यस्मिन्काले सकल सम्पूर्णो गुणाना गण समूहः सर्वाङ्ग- सङ्ग सर्वेष्वङ्गेषु सङ्गो यस्य तादृशः, अदम्भः न विद्यते दम्भो यत्रासावदम्भः स्वाभाविकः, अलभ्योऽप्राप्योऽस्ति, अथ च तस्मिन्काले सुखकरे कामपि नेपथ्य- लक्ष्मीं नेच्छन्ति । विदग्धा इति शेष । निजाङ्कमित्येकवचनेनैकमाप स्वाभाविक- सुन्दरमङ्गं लोकहृदयहरणसमर्थं किमुत सर्वाङ्गीणीति ध्वन्यते । अत्र च नटीसीम- न्तिन्योर्व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । छेकास्त्यनुप्रासातालङ्कारावप्यत्र बोध्यौ । तल्लक्षणं प्रागेवोक्तम् । विचक्षणा— देव ! एतद्विज्ञाप्यते—न केवलं देव्या नियोगेन तस्या अनुगतास्मि । तारा- मैत्र्यापि सखीत्वं प्राप्ता कर्पूरमञ्जर्याः । तेन तत्कार्ये सज्जाऽहं पुनः सेवरीभूय निवेशयिष्यामि । 1 'देवीद निओएण' इति टीकानुमारी पाठः । 2 'पत्ता कप्पूरमञ्जरीए' इति टीश- रूपपाठः । 3 'भवित्त णिवेइस्स' इति टीशपाठः ।