काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

१०२ ॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ सह समासप्रसङ्गः। एवं तर्हि ज्ञापयति ऽगतेर्योगादयोः सुप् सुपेति न संबध्यत- इति। तेन गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेरित्येतदु- पपन्नं भवति। अश्वक्रीती। धनक्रीती॥ अमैवाव्ययेन ॥ २० ॥ पूर्वेणैव समासे सिद्धे नियमार्थं वचनम्। अव्ययेनोपपदस्य यः समासः सोऽमैव भवति, नान्येन। स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते। संपन्नङ्कारं भुङ्क्ते। लवणङ्कारं भुङ्क्ते। अमैवेति किम्। कालसमयवेलासु तुमुन्। कालो भोक्तुम् *। एवकारकरणमु- पपदविशेषणार्थम्। अमैव यत्तुल्यविधानमुपपदं तस्य समासो यथा स्यात्, अमा चान्येन च यत्तुल्यविधानं तस्य मा भूत्। अग्रेभुक्त्वा। अग्रे भोजम्॥ तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ॥ २१ ॥ अमैवेत्यनुवर्त्तते। उपदंशस्तृतीयायामित्यतः प्रभृति यान्युपपदानि तान्य- मैवाव्ययेन सहान्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उभयत्र विभाषेयम्। यदमैव तुल्यविधानमुपपदं तस्य प्राप्ते, यथोपदर्शस्तृतीयाया- मिति। यत्पुनरमा चान्येन च तुल्यविधानं तस्याप्राप्ते, यथा ऽव्यये यथाभिप्रे- ताख्याने कृञः क्त्वाणमुलाविति। मूलकोपदंशं भुङ्क्ते। मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते। उच्चैः- कारमाचष्टे। उच्चैः कारम्। अमैवेत्येव। पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु। पर्याप्तो भोक्तुम्। प्रभुर्भोक्तुम्॥ क्त्वा च ॥ २२ ॥ अमैवेति पूर्वयोगे ऽनुवृत्तं तेनान्यत्र न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते। क्त्वा- प्रत्ययेन सह तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि अन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उच्चैःकृत्य। उच्चैः कृत्वा। अव्यये यथाभिप्रेताख्याने इति क्त्वाप्र- त्ययः। समासपक्षे ल्यबेव। तृतीयाप्रभृतीनीत्येव। अलं कृत्वा। खलु कृत्वा॥ शेषो बहुव्रीहिः ॥ २३ ॥ † उपयुक्तादन्यः शेषः। शेषः समासो बहुव्रीहिसंज्ञो भवति। कश्च शेषः। यत्रान्यः समासो नोक्तः। वक्ष्यति। अनेकमन्यपदार्थे। चित्रगुः। शब- लगुः। कुब्जोन्मरासङ्गः। शेष इति किम्। उन्मत्तगङ्गम्। लोहितगङ्गम्। बहु- व्रीहिप्रदेशाः न बहुव्रीहावित्येवमादयः॥ अनेकमन्यपदार्थे ॥ २४ ॥ अनेकं सुबन्तमन्यपदार्थे वर्त्तमानं समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति।

• 'समयो भोक्तुम्। वेला भोक्तुम्' । इत्यधिकं क्व चित्। † तत्पुरुष इति निवृत्तमिति क्व चिदधिकम्।