काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२१६ ॥ काशिका ॥ ३ । ३ ॥ भावो निपात्यते । सनोतेर्वा जनसनखनामित्यात्वे कृते स्वरार्थं निपातनम् । हन्तेर्हिन्वेतेर्वा हेतिः । कीर्त्तयतेः कीर्त्तिः ॥ व्रजयोर्भावे क्यप् ॥ ९८ ॥ उदात्त इत्येव । व्रजयजोर्धात्वोः स्त्रीलिङ्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, उदात्तः । क्तिनोपवादः । व्रज्या । इज्या । पित्करणमुत्तरत्र तुगर्थम् ॥ संज्ञायां समजन्निषद्निपतमनविदषुञ्- शीङ्भृञिणः ॥ ९९ ॥ भावइति न स्वर्यते । पूर्व एवान्वर्थाधिकारः । समजादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रियां क्यप् प्रत्ययो भवति उदात्तः संज्ञायां विषये । समजन्त्यस्यामिति समज्या । निषद्या । निपत्या । मत्या । विद्या । सुत्या । शय्या । भृत्या । इत्या । कथं तदुक्तम् ॥ 'स्त्रियां भावाधिकारोस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति'इति । भावाधिकारो, भावव्यापारो, वाच्यत्वेन विवक्षितः, न तु शास्त्री- योधिकारः ॥ कृञः श च ॥ १०० ॥ करोतेर्धातोः स्त्रियां शः प्रत्ययो भवति । चकारात् क्यप् च । योगवि- भागे ऽत्र कर्त्तव्यः । क्तिन्नपि यथा स्यात् । क्रिया । कृत्या । कृतिः ॥ इच्छा ॥ १०१ ॥ इषेर्धातोः शः प्रत्ययो यशाभावश्च निपात्यते । इच्छा ॥ परिचर्या- परिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ परिचर्या । परिसर्या । मृगया । अटाट्या ॥ जागर्तेरकारो वा ॥ * ॥ जागरा । जागर्या ॥ अ प्रत्ययात् ॥ १०२ ॥ प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यस्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोपवादः । चिकीर्षा । जिहीर्षा । पुत्रीया । पुत्रकाम्या । लोलूया । कण्डूया ॥ गुरोश्च हलः ॥ १०३ ॥ हलन्तो यो धातुर्गुरुमान् ततः स्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोपवादः । कुण्डा । हुण्डा । ईहा । ऊहा । गुरोरिति किम् । भक्तिः । हल इति किम् । नीतिः ॥ षिद्भिदादिभ्यो ऽङ् ॥ १०४ ॥ षिद्भ्यो भिदादिभ्यश्च स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति । गणपठितेषु भिदा- दिषु निष्कृष्य प्रकृतयो गृह्यन्ते । जॄष् । जरा । त्रपूष् । त्रपा । भिदादिभ्यः