काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २४३ प्रवस्कन्दमवस्कन्दम् । व्याप्यमानासेव्यमानयोरिति किम् । गेहमनुप्रविश्य भुङ्क्ते । ननु चाभीक्ष्ण्ये णमुल्विहित एव । आसेवा चाभीक्ष्ण्यमेव । किम- र्थम्पुनरासेवायाँ णमुलुच्यते । क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेत् । न, दृष्टत्वात्तस्य । द्वितीयापपदार्थे तर्हि वचनम् । उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि सत्युपदाभावः ॥ अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु ॥ ५७ ॥ द्वितीयायामित्येव । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः । क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्त्तमानाभ्यामस्यतितृषिभ्यां द्वितीयान्तेषु कालवाचिषूपप- देषु णमुलप्रत्ययो भवति । द्व्याहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहमत्यसं गाः पाय- यति । त्र्यहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहतर्षं गाः पाययति । द्व्यहं तर्षं गाः पाययति । अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते । विक्षिप्ताते । चाद्य पाययित्वा द्व्यहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः । अस्यतितृषोरिति किम् । द्व्यहमुपोष्य भुङ्क्ते । क्रियान्तरइति किम् । अहरत्यस्येषून् गतः । न गतिर्व्य- वधीयते । कालेष्विति किम् । योजनमत्यस्य गाः पाययति । आध्वकर्मकम- त्यसनं व्यवधायकं न कालकर्मकम् ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः ॥ ५८ ॥ द्वितीयायामित्येव । नामशब्दे द्वितीयान्तउपपदे आदिशेर्ग्रहेश्च धातो- र्णमुलप्रत्ययो भवति । नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाचष्टे ॥ अव्यये ऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ ॥ ५९ ॥ *अव्ययउपपदे ऽयथाभिप्रेताख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वाणमुलौ भवतः । ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः, किं तर्हि वृषल नीचैः कृत्याचष्टे । नीचैः कृत्वा । नीचैःकारम् । उच्चैर्वाम प्रियमाख्येयम् । ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी, किं तर्हि वृषलोच्चैः कृत्याचष्टे । उच्चैः कृत्वा । उच्चैः कारम् । नीचैर्वामाप्रियमाख्येयम् । अयथाभिप्रेताख्यानइति किम् । उच्चैः कृत्वा ऽऽचष्टे पुत्रस्ते जात इति । क्त्वाग्रहणं किम् । यावता सर्वस्मिन्नेवात्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवतीत्यु- क्तम् । समासार्थं वचनम् । तथा च क्त्वा चेत्यस्मिन्सूत्रे तृतीयाप्रभृतीन्यन्यत- रस्यामिति वर्त्तते । णमुलधिकारे पुनर्णमुलग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापनार्थम् । तेनोत्तरत्र द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भविष्यति ॥ तिर्यच्यपवर्गे ॥ ६० ॥

• द्वितीयायामित्येवेति कुत्र चिदधिकम् ।