काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ५ ॥ २ ॥ ४३१

धाया दूकारो रश्च । तमिस्रा रात्रिः । स्त्रीत्वमतन्त्रम् । अन्यत्रापि दृश्यते । तमिस्रं नभः । शृङ्गादिनचप्रत्ययो निपात्यते । शृङ्गणः । ऊर्जो ऽसुगागमो निपात्यते विनिवलचौ प्रत्ययौ । ऊर्जस्वी । ऊर्जस्वलः । गोर्मिनिप्रत्ययो निपा- त्यते । गोमी । मलशब्दादिनजीमसचौ प्रत्ययौ निपात्येते । मलिनः । मलीमसः ॥ अत इनिठनौ ॥ ११५ ॥ अकारान्तात्प्रातिपदिकादिनिठनौ प्रत्ययौ भवतः । दण्डी । दण्डिकः । छत्री । छत्रिकः । अन्यतरस्यामित्यधिकारान्मतुबपि भवति । दण्डवान् । छत्र- वान् । तपरकरणं किम् । खट्वावान् । एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ ॥ एकाक्षरात्तावत् । स्ववान् । खवान् । कृतः । कारकवान् । जातेः । व्याघ्रवान् । सिंहवान् । सप्तम्याम् । दण्डा अस्यां सन्ति, दण्डवती शालेति । इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र संबध्यतइत्युक्तं, तेन क्व चिद्भवत्यपि । कारी । हस्ती । तण्डुली । तण्डुलिक इति ॥ व्रीह्यादिभ्यश्च ॥ ११६ ॥ व्रीह्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिठनौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे, मतुब्भव- त्येव । व्रीही । व्रीहिकः । व्रीहिमान् । मायी । मायिकः । मायावान् ॥ न च व्रीह्यादिभ्यः सर्वेभ्यः प्रत्ययद्वयमिष्यते । किं तर्हि शिखादिभ्य इनिर्वाच्य, इक- न्यवखदादिभ्यः । परिशिष्टेभ्य उभयम् ॥ शिखा । मेखला । संज्ञा । बलाका । माला । वीणा । वडवा । अष्टका । पताका । कर्मन् । चर्मन् । हंसा । इत्ये- तेभ्य इनिरेवेष्यते । यवखद । कुमारी । नौ इत्येतेभ्य इकन्नेवेष्यते । परिशिष्टेभ्यो द्वावपि प्रत्ययौ भवतः । व्रीहिग्रहणं किमर्थम् । यावता तुन्दादिषु व्रीहिशब्दः पठ्यते । तत्र इनिठनौ चकारेण विधीयेते । एवं तर्हि तुन्दादिषु व्रीहिग्रहण- मर्थग्रहणं विज्ञायते । शालयोऽस्यसन्ति, शालिनः । शाली । शालिकः । शालि- मान् इति । व्रीहिशिखादयः पूर्वं पठिताः । यवखद । कुमारी । नौ ॥ शीर्षा- च्छः ॥ आशीर्षी । आशीर्षिकः ॥ तुन्दादिभ्य इलच्च ॥ ११७ ॥ तुन्दादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । चकारादि- निठनौ मतुप् च । तुन्दिलः । तुन्दी । तुन्दिकः । तुन्दवान् । उदरिलः । उदरी । उदरिकः । उदरवान् । तुन्द । उदर । पिच्छण्ड । घट । यव । व्रीहि ॥ स्वाङ्गाद्विवृद्धौ च ॥ एकगोपूर्वाट्ठञ् नित्यम् ॥ ११८ ॥