काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ५ ॥ २ ॥

एकपूर्वाद्गोपूर्वाच्च प्रातिपदिकान्नित्यं ठञ् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। एक- शतमस्यास्तीति, ऐकशतिकः। ऐकसहस्रिकः। गोपूर्वाच्च। गौशतिकः। गौसहस्रिकः। शत इत्येव, एकविंशतिरस्यास्तीति न भवति। कथमैकग- विकः, समासान्ते कृतेभविष्यति। कथं गौशकटिकः। शकटीशब्देन समा- नार्थः शकटशब्दोस्ति ततो भविष्यति। अवश्यं चात इत्यनुवर्त्यम्। द्वन्द्वोप- तापगर्हात् इत्येवमाद्यर्थम्। नित्यग्रहणं मतुपो बाधनार्थम्। कथमेकद्रव्यव- स्त्वादिति। नैवायं साधुः। एकेन वा द्रव्यवत्तादिति समर्थनीयम् ॥ शतसहस्रान्ताच्च निष्कात् ॥ ११९ ॥ शतान्तात् सहस्रान्ताच्च प्रातिपदिकाट्ठञ् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। तौ चेच्छतसहस्रशब्दौ निष्कात्परौ भवतः। निष्कशतस्यास्ति, नैष्कशतिकः। नैष्कसहस्रिकः। सुवर्णनिष्कशतस्यास्तीत्यनभिधानान्न भवति ॥ रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ॥ १२० ॥ आहतप्रशंसे प्रकृत्युपाधी: आहतप्रशंसाविशिष्टार्थे वर्त्तमानाद्रूपशब्दा- द्यप् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। आहतं रूपमस्य रूप्यो दीनारः। रूप्यः केदारः। रूप्यं कार्षापणम्। प्रशस्तं रूपमस्यास्ति रूप्यः पुरुषः। निघातिकाताडनादिना दीनारादिषु रूपं यदुत्पद्यते तदाहतमित्युच्यते। आहतप्रशंसयोरिति किम्। रूपवान् ॥ यप्प्रकरणे ऽन्येभ्योपि दृश्यतइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हिम्यः पर्व्वतः। गुण्या ब्राह्मणाः ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः ॥ १२१ ॥ असन्तात्प्रातिपदिकान्माया मेधा स्रज् इत्येतेभ्यश्च विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। मतुप् सर्वत्र समुच्चीयतएव। असन्तात्तावत्। पयस्वी। यशस्वी। मायावी। मेधावी। स्रग्वी। मायाशब्दाद्व्रीह्यादिषु पाठादिनिठ- नावपि भवतः। मायी। मायिकः ॥ बहुलं छन्दसि ॥ १२२ ॥ छन्दसि विषये बहुलं विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। अग्ने तेजस्विन्। न भवति, सूर्यो वर्चस्वान् ॥ छन्दसि विनिप्रकरणे ऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयहृद्रुजाहृद- यानां दीर्घत्वं चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अष्ट्रावी। मेखलावी। द्वयावी। उभ- यावी। रुजावी। हृदयावी। द्वयोभयहृदयानि दीर्घत्वं प्रयोजयन्ति ॥ मर्म- णश्चेतिवक्तव्यम् ॥ * ॥ मर्मावी ॥ सर्वनामयस्योपसंख्यानम् ॥ * ॥ छन्दसि भाषायां च। आमयावी ॥ शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्वक्तव्यः ॥ * ॥ शृङ्गारकः ॥ वृन्दारकः ॥ फलवर्हाभ्यामिनज्वक्तव्यः ॥ * ॥ फलिनः। बर्हिणः। हृदया-