काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ग्रामणीः । सेनानीः । खलपूः । स्त्र्याख्याग्रहणं किम् । शब्दार्थे स्त्रीत्वएव यथा स्यात् पदान्तराख्ये मा भूत् । ग्रामण्ये स्त्रियै । खलप्वे स्त्रियै । नदीप्रदेशां आङ्नद्या इत्येवमादयः ॥ नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ॥ ४ ॥ पूर्वेणातिप्रसक्ता नदीसंज्ञा प्रतिषिध्यते । स्थितिः स्थानम् । इयडुवङोः स्थानमनयोरितीयह्डुवङ्स्थानौ तौ यू नदीसंज्ञौ न भवतः स्त्रीशब्दं वर्जयित्वा । हे श्रीः । हे भूः । अस्त्रीति किम् । हे स्त्रि ॥ वा ऽऽमि ॥ ५ ॥ पूर्वेण नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते आमि विकल्पः क्रियते । इयडुवङ्स्थानौ यू आमि परतो वा नदीसंज्ञौ न भवतः । श्रियाम् । श्रीणाम् । भुवाम् । भूषाम् । अस्त्रीत्येव । स्त्रीणाम् ॥ ङिति ह्रस्वश्च ॥ ६ ॥ दीर्घस्य नदीसंज्ञा विहिता ह्रस्वस्य न प्राप्नोति इयडुवङ्स्थानयोश्च प्रतिषिद्धा । तस्मान्ङिति वा विधीयते । ङिति परतो ह्रस्वश्च व्योः संबन्धी यः स्त्र्याख्यः इयडुवङ्स्थानौ च यू वा नदीसंज्ञौ भवतः । मत्यै । मतये । धेन्वै । धेनवे । श्रियै । श्रिये । भुवै । भुवे । अस्त्रीत्येव । स्त्रियै । स्त्र्याख्या- नित्येव । अग्नये । वायवे । भानवे ॥ शेषो घ्यसखि ॥ ७ ॥ ह्रस्व इति वर्तते । शेषोत्र घिसंज्ञो भवति सखिशब्दं वर्जयित्वा । कश्च शेषः । ह्रस्वमिवर्णोवर्णान्तं यच्च स्त्र्याख्यं स्त्र्याख्यं च यन्न नदीसंज्ञकं स शेषः । अग्नये । वायवे । कृतये । धेनवे । असखीति किम् । सख्या । सख्ये । सख्युः । सख्यौ * ॥ पतिः समासएव ॥ ८ ॥ पतिशब्दस्य घिसंज्ञायां सिद्धायामयं नियमः क्रियते पतिशब्दः समास- एव घिसंज्ञो भवति । प्रजापतिना । प्रजापतये । समासइति किम् । पत्या । पत्ये । एवकार इष्टतो ऽवधारणार्थः । दृढमुष्टिना । दृढमुष्टये ॥ षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ॥ ९ ॥ पतिरिति वर्तते । पूर्वेण नियमेनासमासे न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । षष्ठन्तेन युक्तः पतिशब्दः छन्दसि विषये वा घिसंज्ञो भवति । कुलुञ्चानां

• इत उत्तरं “घिप्रदेशाः द्वन्द्वे चीत्येवमादय" इत्यपि क्व चित्पाठः ॥