काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ६३

पत्ये नमः। कुलुञ्चानां पत्ये नमः। * षष्ठीग्रहणं किम्। मया पत्या जर- दृष्टिरित्येषाः। छन्दसीति किम्। ग्रामस्य पत्ये ॥ ह्रस्वं लघु ॥ १० ॥ मात्रिकस्य ह्रस्वसंज्ञा कृता तस्यानेन लघुसंज्ञा विधीयते। ह्रस्वमक्षरं लघुसंज्ञं भवति। भेत्ता। छेत्ता। अचीकरत्। अजीहरत्। लघुप्रदेशाः पुगन्त- लघूपधस्य चेत्येवमादयः ॥ संयोगे गुरु ॥ ११ ॥ ह्रस्वमिति वर्तते। पूर्वेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते। संयोगे परतो ह्रस्वमक्षरं गुरुसंज्ञं भवति। कुण्डा। शिक्ता। भिक्ता। गुरुप्रदेशाः गुरोश्च हल इत्येवमादयः ॥ दीर्घं च ॥ १२ ॥ संयोगइति नानुवर्तते। सामान्येन संज्ञाविधानम्। दीर्घं चाक्षरं गुरु- संज्ञं भवति। ईहांचक्रे। ऊहांचक्रे ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये ऽङ्गम् ॥ १३ ॥ यस्मात्प्रत्ययो विधीयते धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा तदादि शब्दरूपं प्रत्यये परतोऽङ्गसंज्ञं भवति। कर्त्ता। हर्त्ता। करिष्यति। हरिष्यति। औपगवः। कापटवः। यस्मादिति संज्ञिनिर्देशार्थं, तदादीतिसंबन्धात्। प्रत्ययग्रहणं किम्। न्यविशत। व्यक्रीणीत। नेर्विश इत्युपसर्गाद्विधिरस्ति तदादेरङ्गसंज्ञा स्यात्। विधिग्रहणं किम्। प्रत्ययपरत्वमात्रे मा भूत्। स्त्री इयती। तदा- दिवचनं स्यादिनुमर्थम्। करिष्यावः। करिष्यामः। कुण्डानि। पुनः प्रत्यय- ग्रहणं किमर्थम्। लुप्तप्रत्यये मा भूत्। स्वर्यर्थम्। अङ्गप्रदेशा अङ्गस्येत्येवमादयः ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ॥ १४ ॥ सुप्तिङिति प्रत्याहारग्रहणम्। सुबन्तं तिङन्तं च शब्दरूपं पदसंज्ञं भवति। ब्राह्मणाः पचन्ति। पदसंज्ञायामन्तग्रहणमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधेः प्रतिषेधार्थम्। गौरी ब्राह्मणितरा। पदप्रदेशाः पदस्य पदादि- त्येवमादयः ॥ नः क्ये ॥ १५ ॥ क्यइति क्यचक्यङक्यषां सामान्यग्रहणम्। नान्तं शब्दरूपं क्ये परतः पदसंज्ञं भवति। क्यच्। राजीयति। क्यङ्। राजायते। क्यष्। चर्म्मायति।

• क्षेत्रस्य पत्ये नमः। क्षेत्रस्य पत्यो नम इत्यपि क्व चिदुदाहरणम् ॥