काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ ७३१ कृषेश्चन्दसि विषये यङि परतोऽभ्यासस्य चुर्न भवति । करीकृष्यते यन्न- कुक्षयः । छन्दसीति किम् । चरीकृष्यते कृषीवलः ॥ दधर्त्तिदर्दूर्त्तिदर्दूर्षिबोभूतुतेतिक्तेऽलर्ष्यापनीफण- त्संसनिष्यदत्करिक्रत्कनिक्रदद्भरिभ्रद्दविध्वतो- दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतंवरीवृजन्म- र्मृज्या गनीगन्तीति च ॥ ६५ ॥ दधर्त्ति दर्दूर्त्ति दर्दूर्षि बोभूतु तेतिक्ते अलर्षि आपनीफणत् संसनि- ष्यदत् करिक्रत् कनिक्रदत् भरिभ्रत् दविध्वतः दविद्युतत् तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृजत् मर्मृज्य आगनागन्ति इत्येतानि अष्टादश छन्दसि विषये निपात्यन्ते । दधर्त्ति दर्दूर्त्ति दर्दुषीति धारयतेर्हन्तेर्वा श्लौ यङ्लुकि वा अभ्यासस्य दीर्घत्वं णिलोपश्च । दधर्त्ति । एवं दर्दूर्त्ति । श्लौ रुगभ्यासस्य निपात्यते । तथा दर्दूर्- षीति । अत्र च यल्लक्षणेनानुपपन्नं तत्सर्वं निपातनात्सिद्धम् । बोभूत्विति । भवतेर्यङ्लुगन्तस्य लोटि गुणाभावो निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अत्र भूसुवोस्तिङीति गुणाभावः सिद्धः । ज्ञापनार्थं तर्हि निपातनमेतत् । ज्ञापयति । अन्यत्र यङ्लुगन्तस्य गुणप्रतिषेधो न भवतीति । बोभोति । बोभवीति । तेतिक्ते । तिजेर्यङ्लुगन्तस्यात्मनेपदं निपात्यते । यङो ङित्त्वात्प्रत्ययलक्षणेना- त्मनेपदं सिद्धमेव । ज्ञापनार्थं त्वात्मनेपदनिपातनमन्यत्र यङ्लुगन्तादात्मनेपदं न भवति । अलर्षीति । इयर्त्तेर्लटि सिपि अभ्यासस्य हलादिः शेषापवादो रेफस्य लत्वं निपात्यते । सिपा निर्देशो ऽतन्त्रं तिप्यपि दृश्यते अलर्षि दत्तः । आपनी- फणदिति । फणतेराङ्पूर्वस्य यङ्लुगन्तस्य शतर्यभ्यासस्य नीन्निपात्यते । संस- निष्यदिति । स्यन्देः संपूर्वस्य यङ्लुक् शतर्येवाभ्यासस्य निक् धातुसकारस्य षत्वं निपात्यते । न चास्य संपूर्वता तन्त्रं, अन्यत्रापि हि दृश्यते । आसनिष्यददिति । करिक्रदिति करोतेर्यङ्लुन्तस्य शतरि चुत्वाभावोऽभ्यासककारस्य रिगागमो निपा- त्यते । कनिक्रददिति । क्रन्देर्लुङि च्लेरङादेशो द्विवचनमभ्यासस्य चुत्वाभावो निगागमश्च निपात्यते । तथा चास्य विवरणं कृतम् । आक्रन्दीदिति भाषा- याम् । भरिभ्रदिति बिभर्तेर्यङ्लुगन्तस्य शतरि भृञामिदिति इत्त्वाभावो जश्त्वाभावोऽभ्यासस्य रिगागमो निपात्यते । दविध्वत इति ध्वंसतेर्यङ्लुगन्तस्य शतरि जसि रूपमेतत् । अत्राभ्यासस्य विगागम चकारलोपश्च निपात्यते । दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य । दविद्युतदिति द्युतेर्यङ्लुन्तश्च शतरि अभ्यासस्य संप्रसारणाभावो ऋत्वं विगागमश्च निपात्यते । तरित्रत इति तरतेः शतरि श्लौ षष्ठ्येकवचने ऽभ्यासस्य रिगागमो निपात्यते । सरीसृपतमिति सृपेः शतरि