काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

or "शाङ्क्स्यते"? Wait, why does this example show "ययीति किम्"? In "शांक्स्यते", the अनुस्वार is followed by 'क' (which IS yay!) Wait, no! Is 'स' yay? In "शांस् + स्य + ते", the root is शंस्. When s-pratyaya follows: शंस् + स्य + ते -> अनुस्वार is followed by 'स' (which is NOT yay, 'स' is an ushman, yay includes all consonants except sh, sh, s, h: यय् = य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द, ख, फ, छ, ठ, थ, च, ट, त, क, प). Shar (श, ष, स) and hal (ह) are NOT in yay! Wait, where did 'क' come from in "शांक्स्यते"? "क्" comes from "स्कोः संयोगाद्योरन्ते च" or "खर्परे शरि..."? No! "शांस्-स्य-ते" -> by "क्ङिति च"? No, "शन्सः सम्प्रसारणम्"? No, "स्यसिच्सीयुट्तासीष्वङ्करुहाङ्गप्रत्यय..."? No! Wait! "शांक्स्यते" - look at the text

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ४ ॥ ८२१ पदान्तस्यानुस्वारस्य ययि परतः वा परसवर्णोऽदेशो भवति । तङ् कथ- ञ्चित्पत्तण्डयमानन् नभःस्वम्पुषुषो वधीत् । तं कथं चित्पचं डयमानं नभःस्वं पुरुषवधीत् ॥ तोर्लि ॥ ६० ॥ तवर्गस्य लकारे परतः परसवर्णोऽदेशो भवति । अग्निचिल्लुनाति । सोमसुल्लुनाति । भवाँल्लुनाति । महाँल्लुनाति ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ॥ ६१ ॥ सवर्णे इति वर्तते । उद उत्तरयोः स्था स्तम्भ इत्येतयोः पूर्वसवर्णोऽदेशो भवति । उत्थाता । उत्थातुम् । उत्थातव्यम् । स्तम्भेः खल्वपि । उत्तम्भिता । उत्तम्भितुम् । उत्तम्भितव्यम् । स्थास्तम्भोरिति किम् । उत्स्रातः ॥ उदः पूर्व- सवर्णत्वे स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ अये दूरमुत्कन्दः ॥ रोगे चेति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ उत्कन्दको नाम रोगः । कन्द्तेर्वा धात्वन्तरस्यैतद्रूपम् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ॥ ६२ ॥ झय उत्तरस्य हकारस्य पूर्वसवर्णोऽदेशो भवति अन्यतरस्याम् । वाग्घ- सति । वाग् हसति । स्वालट् ढसति । स्वालिड् हसति । अग्निचिद्धसति । अग्निचित् हसति । सोमसुद्धसति । सोमसुत् हसति । त्रिष्टुब्भसति । त्रिष्टुब् हसति । झय इति किम् । प्राङ् हसति । भवान्हसति ॥ शश्छोऽटि ॥ ६३ ॥ झय इति वर्तते । अन्यतरस्यामिति च । झय उत्तरस्य शकारस्याटि परतश्छकारादेशो भवति अन्यतरस्याम् । वाक्छेते । वाक् शेते । अग्निचि- च्छेते । अग्निचित् शेते । सोमसुच्छेते । सोमसुत् शेते । खलिट् छेते । खलिड् शेते । त्रिष्टुप्छेते । त्रिष्टुप् शेते ॥ छत्वममीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ किं प्रयोज- नम् । तच्छ्लोकेन तच्छ्मश्रुणेत्येवमर्थम् ॥ हलो यमां यमि लोपः ॥ ६४ ॥ अन्यतरस्यामिति वर्तते । हल उत्तराणां यमां यमि परतो लोपो भवति अन्यतरस्याम् । शय्या इत्यत्र द्वौ यकारौ क्रमजस्तृतीयस्तत्र मध्यमस्य वा लोपो भवति । शय्या । शय्य्या । अदितेरपत्यमादित्य इत्यत्र तकारात्पर एको यकारो यणो मय इति क्रमजो द्वितीयः । तत्र मध्यमस्य वा लोपो भव- ति । आदित्यो देवता अस्य स्थालीपाकस्येति चादित्यः । आदित्य इत्यत्रापि

८२२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ ४ ॥ द्वौ यकारौ क्रमजस्तृतीयः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोर्वा लोपो भवति । हल इति किम् । अवम् । यमामिति किम् । अग्निः । यमोति किम् । शार्ङ्गम् ॥ झरो झरि सवर्णे ॥ ६५ ॥ हल इति वर्तते हल उत्तरस्य झरो झरि सवर्णे परतो लोपो भवति वान्यतरस्याम् । प्रतङ्मवत्त्समित्यत्र त्रयस्तकाराः । क्रमजश्चतुर्थः । तत्र मध्य- मस्य मध्यमयोर्वा लोपो भवति । महत्छत्त्र इत्यत्र चत्वारस्तकाराः क्रमजः पञ्च- मस्तत्र । मध्यमस्य मध्यमयोर्मध्यमानां वा लोपो भवति । महच्छब्दस्य ह्युप- संख्यानसामर्थ्यादेव उपसर्गात्त इति तत्वं भवति । झर इति किम् । शार्ङ्गम् । झरीति किम् । प्रियपञ्च्चः । अल्लोपस्य च पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति स्थानि- वद्भावप्रतिषेधादत्र चकारस्य अकारे लोपः स्यात् । सवर्णेइति किम् । तर्त्ता । तर्तुम् । तर्त्तव्यम् । सवर्णग्रहणसामर्थ्यादिह संख्यातानुदेशो न भवति । सव- र्णमात्रे लोपो विज्ञायते । तेन शिण्ठि पिण्ठि इति ठकारे ढकारस्य लोपो भवति ॥ उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः ॥ ६६ ॥ उदात्तादुत्तरस्यानुदात्तस्य स्वरितादेशो भवति । गार्ग्यः । वात्स्यः । पचति । पठति । चास्य स्वरितस्यासिद्धत्त्वादनुदात्तं पदमेकवर्जमित्येतच्च प्रव- र्तते । तेनोदात्तस्वरितावुभावपि श्रूयेते ॥ नोदात्तस्वरितोदयमगार्य्यकाश्यपगालवानाम् ॥ ६७ ॥ उदात्तोदयस्य स्वरितोदयस्य चानुदात्तस्य स्वरितो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते । अगार्य्यकाश्यपगालवानां मतेन । उदात्त उदयो यस्मात्स उदात्तोदयः । उदात्तपर इत्यर्थः । एवं स्वरितोदयः । उदात्तोदयस्तावत् । गार्ग्यस्तत्र । वात्स्यस्तत्र । तत्रशब्द आद्युदात्तः । तस्मिन्नुदात्ते परतो गार्ग्यशब्दः स्वरितो न भवति । स्वरितोदयः । गार्ग्यः क्व । वात्स्यः क्व । क्वशब्दः स्वरितः तस्मिन्परतो ऽनुदात्तः स्वरितो न भवति । अगा- र्य्यकाश्यपगालवानामिति किम् । गार्ग्यस्तत्र । गार्ग्यः क्व । तेषां हि मतेन स्वरितो भवत्येव । उदात्तपरस्येति वक्तव्यउदयग्रहणं मङ्गलार्थम् । अनेका- चार्य्यसंकीर्त्तनं पूजार्थम् ॥ अ अ इति ॥ ६८ ॥ एकोऽत्र विवृतो ऽपरः संवृतस्तत्र विवृतस्य संवृतः क्रियते । आकारो विवृतः संवृतो भवति । वृक्षः । प्लक्षः । इह शास्त्रे कार्यार्थमकारो विवृतः

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ४ ॥ ८२३ प्रतिज्ञातस्तस्य तथाभूतस्यैव प्रयोगे मा भूदिति संवृतप्रत्यापत्तिरियं क्रियते ॥ दीर्घप्लुतयोश्चानेन विवृतेनाकारेण ग्रहणं नेष्यते ॥ तेन तयोः संवृता न भवति ॥ संवृतेन च सर्वगुणस्य मात्रिकस्य ग्रहणमिष्यते ॥ तेन सर्वगुणः प्रत्यापद्यते ॥ इष्ट्युपसंख्यानवति शुद्धगणा विवृतगूढसूत्रार्था । व्युत्पन्नरूपसिद्धिर्वृत्तिरियं काशिका नाम ॥ व्याकरणस्य शरीरं परिनिष्ठितशास्त्रकार्यमेतावत् । शिष्टः परिकरबन्धः क्रियते ऽस्य ग्रन्थकारेण ॥ इति श्रीवामनकृतकाशिकावृत्तावष्टमाध्यायस्य तुरीयः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायो ग्रन्थश्च ॥ Printed and published by E. J. LAZARUS & Co. at the Medical Hall Press, Benares.

106. پشت Vyākaraṇa Sanskrit - Vyākaraṇa " — Grammar

प्रस्तुत पृष्ठ रिक्त (blank) है। इसमें केवल स्कैनिंग के दाग/चिह्न (artifacts) दिखाई दे रहे हैं, कोई पाठ्य सामग्री (text) उपलब्ध नहीं है।

Cel- N2/2/76

Central Archaeological Library, NEW DELHI. 27200 Call No. Sa 4V/ V.J/ Bal. Author— Vamana and Jaya- ditya. Title— Kasika; A Commentary of Panini's Grammatical Aphorisms. | Borrower No. | Date of Issue | Date of Return |