काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | १०५

रोमदेशीयप्राचीनेट्रुष्कन् (Etruscan)—जातेः, ग्रीसदेशीयप्राचीनजातेश्च पूर्ववृत्तेऽपि रोगनिवृत्तये देवतोपासनाप्रार्थनावल्यादयो मान्त्रिका उपचारा अप्युपलभ्यन्ते ॥

केल्टिकजातीयविचारे वैद्यकस्य धर्मस्य च मिथो घनिष्ठः सम्बन्धः। तदीया धर्मगुरवो डुइडनामका एव चिकित्सका अप्यासन्। आथर्वणपद्धताविव तेषामपि मान्त्रिके औषधसम्बन्धिनि चिकित्सने दृष्टिरासीदिति T. Barns ^१महोदयो लिखति ॥

यूरोपीयट्यूटून (Teuton)—जातेः प्राचीनचिकित्सायां मर्सवर्गस्य (Mersseburg) मान्त्रिकप्रयोगेण (Charms) सह कतिपयभारतीयवैदिकमन्त्राणां सादृश्यमुपलभ्यते, कृमिरोगेऽस्थिभग्नचिकित्सायां तु विशेषरूपेण तत्सादृश्यं सुस्पष्टं परिदृश्यते इति एडालू^२वार्ट कून् (Adalbert Kuhn) अपि लिखति।

एतज्जातेः प्राचीनविचारे भूतानां देवप्रकोपस्य पापानां च रोगे कारणत्वं, दैवप्रकोपेज पशुबल्यादीनां प्रतीकारः, रोगपरिहाराय वृक्षत्वगादौ तदीयमन्त्रं विलिख्य हस्तादौ धारणं मन्त्रपाठः, यन्त्रधारणं देवमूर्त्याप्लवजलपानं, धूपादिभिर्भूताद्यपसारणप्रक्रिया चासादिति K. Sudhoff महाशयो J. Jolly महा^३शयोऽपि वर्णयति। एषां विषयाणामनुसन्धाने आथर्वणप्रक्रियाया भारतीयायुर्वेदीयप्रक्रियायाश्च तत्रापि बहुधा साम्यमुपलभ्यते। लिथुनियादिजात्यन्तरेष्वपि शब्द-विशेषाचारव्यवहारायुर्वेदीयविषयादिषु भारतीयच्छायानुवेधो दृश्यते ॥

उत्तरअमेरिकाय रेडइण्डियन च्यारोकी (Cherokees) जातीयानां प्राचीने मान्त्रिकभैषज्येऽपि आथर्वणमान्त्रिकप्रयोगस्य बहुधा साम्यमीक्ष्यते इत्यपि जाँ^४ली (J. Jolly) महाशयो लिखति ॥

"चीनप्रदेशे सार्द्धचतुःसहस्रवर्षपूर्वतने तदीयग्रन्थे दशसहस्रप्रकाश ज्वरस्य, 'चतुर्दशविभागा आमाशयस्य निर्दिष्टाः सन्ति। नाडीपरीक्षायां तत्र विशेषदृष्टिरासीत्। B. C. 400 वर्षपूर्वत आरभ्य प्रतिवर्षमुपजायमानानामामयानां निघण्टपत्रं कल्पितमासीत्। चीनदेशीयभैषज्यग्रन्थे आर्द्रक-दाडिममूल-वत्सनाभ-गन्धक-पारद-बहुविधप्राणिमलमूत्रासङ्ख्यवृक्षपत्रमूलादीना-मौषधरूपेणोल्लेखोऽस्ति। चीनदेशेऽद्यापि लक्षशो द्रव्याणां वृक्षपत्रमूलादीन्यौषधरूपेण विक्रीयन्ते। शीतलावेधनविज्ञानं तत्र पूर्वमेवासीत्। चिकित्साशास्त्रेतिहासप्रणेता ग्यारिसन्महाशयो याथातथ्येन चीनदेशीयैर्भारतादेव भैषज्यविद्याऽलम्भीति निरूपयति" इति श्रीसुरेन्द्रनाथदासगुप्तमहा^५शयेन निर्दिष्टमस्ति ॥

चीनराज्यस्य B. C. 200 सामयकतया चीनोल्लेखगर्भं कौटिल्यशास्त्रं नातिप्राचीनमिति कस्यचिदभ्युपगमे अवेस्ताग्रन्थे निर्दिष्टासु पञ्चसु जातिषु चीनानामप्युल्लेखदर्शनेन चीनस्य प्राचीनत्वमेव। चीननामकं माण्डलिकराज्यं B. C. 900 शताब्द्रामासीदिति मोदीमहाशयेन निर्दिष्टमिति जयचन्द्रविद्या^६लङ्कारमहोदयो वर्णयति ॥

---

१. E. R. E. Vol 4. P. 747.
२. A. Kuhu Zeitschrift fur verglei Cheude Sprachfoss Chung XIII P. 49-74 & 113-157.
३. The cure of wounds and fractures is aflected by incantations which have been compared by A. Kuhn with the Mersseburg charm of German antiquity.
J. Jolly. E. R. E. Vol 4. P. 754.
४. The charms of the Atharvaveda have been fitly compared with the sacred formulae of the Cherokees and other spells current among the Indians of North America.
E. R. E. Vol 4. P. 754. by J. Jolly.
५. प्रवासी ३४ भाग १ खण्ड. पृ. १९४
६. भारत के इतिहास की रूपरेखा पृ. ७००