काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१०६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

तुर्फानप्रदेशाद्दक्षिणतः काराशरनामके स्थाने पूर्वसमये केचन प्राचीनकूचजातीया आसन्। ईशवीयारम्भात्पूर्वं कदा तेषां तत्रोपगम इति किमपि न ज्ञायते। सा कूचजातिरार्यशाखीया इत्यनुमन्यते सर्वैः। पश्चाद् द्वित्रशताब्दीसमये वणिग्जनैः सह बौद्धधर्मप्रचाराय तत्रोपगतान् भारतीयभिक्षूनालोक्य अस्मदीयपूर्वदेशोद्भवा एते भारतीया इत्यात्मीयभावेन बहुशस्ते सद्कुवन्नितीतिवृत्तं तेषामुपलभ्यते¹ ।।

एतज्जातेस्तत्प्रदेशस्य च विषये चीनभाषायामुल्लिखितं प्रागितिवृत्तमेवमुपलभ्यते। द्वितीयशताब्द्यां मध्येशियापरिसरप्रदेशान् विजयमानेनापि चीनराज्येन बलवत्या कूचजात्याऽधिष्ठितेऽस्मिन् प्रदेशे आक्रान्तुमशक्ये सत्युभयोद्देशयोर्मिथो मैत्रीसम्बन्धः स्थापितोऽभूत्। ईशवीयाब्दारम्भोत्तर २६५-३१६ अब्दसमयान्तरे तत्र बौद्धधर्मः पूर्णतया प्रचलितआसीत्। कुमारजीवनामा बौद्धभिक्षुस्तत्रैवासीत्। अन्येऽपि बौद्धभिक्षवस्तत्रोपगताः। बहूनि बौद्धस्तूपमन्दिराण्युपि निरमीयन्त। तान्यद्यापि भूगर्भादुपलभ्यन्ते। भारतीया वणिजो बौद्धधर्मप्रचारकाश्चानेनैव पथा चीनदेशयातायातमकूर्वन्। ईशवीयाब्दारम्भात्राक्कालादेवारम्भ दक्षिणदेशस्थानां चीनदेशे व्यापारमार्गोप्येष एवासीत्। हुयेन्सङ्गनामा चैनिकपरिव्राजकोऽप्यनेनैव वर्त्मना भारतमुपागमत्, इत्येवमनर्वाचीनं तदीयं चीनभारतसहयोगि प्राग्वृत्तमवगम्यते। तत्र भूगर्भशोधनेऽतः परमपि प्रवृत्ते प्राचीनभारतसम्बन्धीनि बहूनि विशेषान्तराण्युपलब्धुं शक्येयुरित्याशास्यते। तत्र ब्राह्मलिप्यां लिखितानि प्राचीनसंस्कृतपुस्तकानि भारतीयसंस्कृतग्रन्थेभ्यः कूचभाषायामनुदिताः काष्ठपट्टिकोत्कीर्णा लिखिताश्चानुवादग्रन्था अपि बहुश उपलब्धाः। भूगर्भाद्बहूनि प्राचीनवस्तून्यप्युपलब्धानीत्यपि स्टाइनमहाशयेन² निर्दिष्टमस्ति ।।

भाषातत्त्वविदा A. C. उलनरमहाशयेन तदीयकूचभाषायाः संस्कृतेन सह तुलनायां भारतीयायुर्वेदी यौषधिवाचकानां संस्कृतशब्दानां कानिचिद्विकृतानि कानिचिद्भाषोच्चारणकृतवैचित्र्यमात्रवन्ति रूपाणि कानिचित्तद्रूपाणि च स्वरूपाण्युपलभ्यन्ते। रायल एशियाटिकसोसाइटीपत्रिकायां³ प्रकाशितमस्ति। ते शब्दा यथा—

कूचभाषा	संस्कृत	कूचभाषा	संस्कृत
माञ्च्छ	(माञ्जिष्ठा)	सुक्ष्मेल	(सूक्ष्मेला)
करञ्जपीज	(करञ्जबीज)	प्रियङ्कु	(प्रियङ्गु)
अपमार्क	(अपामार्ग)	विरङ्क	(विडङ्ग)
सारिप	(शारिवा)	उपद्रव	(उपद्रव)
मर्गी	(मार्गी)	शालवर्णी	(शालपर्णी)
किञ्चेल	(किञ्जल्क)	किरोत	(गिलोध)
तकरु	(तगर)	कुन्तर्क	(गुन्द्रक)
पृङ्करच	(भृङ्गराज)	चिपक	(जीवक)
करुणसारि	(कालानुसारी)	शञ्चपो	(शिंशपा)
पितरी	(विदारी)	पिप्पाल	(पिप्पली)
अश्वकान्ता	(अश्वगन्धा)	मोततें	(अजमोदा)
तेचवती	(तेजोवती)	कोरोशा	(गोरोचन)
मेत	(मेदा)	पिस्सौ	(विश्वा)
खादिर	(खदिर)	सुमां	(सोम)

---

१. India and China No 2. P. 24.
२. Innermost Asia Vol II P. 565-572. P. 1028.
३. J. R. A. S. 1925, P. 623