काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १०७

इत्येवमनिश्चितपूर्वसमयात् तावति दूरे वर्तमानायाः प्राचीनकूचजातेरार्यजातीयत्वस्य स्पष्टोल्लेखेन तत्संवादयता पश्चात्सङ्गतानं भारतीयानामात्मीयत्वेन समादरोल्लेखेन च भारतीयार्यजातित्वेन निश्चितानां कूचानां भाषायामपि भारतीयौषधिशब्दानां विकृत्याऽविकृत्या च बहुशोऽनुप्रवेशदर्शने सति भारतीयजातेस्तत्तद्देशोपगमनेन साकं ते शब्दा अपि तत्रोपगताः किं वा समयेनोपगताः स्युः, उभयथाऽपि भारतीयायुर्वेदस्य तावति देशकालविप्रकर्षेऽपि प्रचारः प्राचीनगौरवाय ॥

इरानाभिजनानां पारसीकानांमवेस्ताख्ये मूलग्रन्थेऽथर्ववेदस्य तदीयभाषायां देववाण्याश्च विशेषतः सन्निकर्षो दृश्यते । तेषामुपास्या देवता भारतीयैः परिचितस्यासुरस्योच्चारणमात्रविभेदेनाहुरनाम्ना निर्दिश्यते । अग्न्युपासन–गोपूजन–सूर्योपासन–होमप्राधान्य–मित्रादिदेवताप्रभृतिषु बहुषु विषयेष्वपि प्राचीनभारतस्यालोकस्तत्र भासते । इरानजातीया भारतीयायैर्भ्य एव विभक्ता इतीतिहासविद्भिरप्युल्लिख्यते । इरानप्रदेशे एकमेनियन्स (Achaemenians) नृपकुले, तथा प्रथमडेरियस (Darius I. B. C. 521) नृपसमये डेमोकेडियस (Demokedes) नामा, समयान्तरे स्टेसीयस (Ctesias) अपोलोनीडस् (Apollonides) नामानौ च ग्रीकवैद्या आसन् । इरानदेशीये ग्रीकदेशीये च भेषज्ये बहुशो विचारसाम्येन इरानदेशे ग्रीकवैद्यकस्य प्रभावोऽप्यासीदित्येल्लेखोऽपि दृ¹श्यते । इरानप्रदेशेऽपि ससेनियन्सन्नृपवंशे राजकुले ग्रीकवैद्या इव भारतीयवैद्या अप्यासन् विदेशीयानां तद्देशीयानां च वैद्यानां मिथः प्रतिस्पर्द्धाऽऽसीदिति स्पीगल²महाशयोऽप्युल्लिखति । तेन इरानदेशीयवैद्यके येष्वंशेषु ग्रीसोपज्ञमुद्भूता असाधारणा विषयाः परिच्छिद्यन्ते, तेषु ग्रीसवैद्यकस्य प्रभावः स्यान्नाम, परं वैद्यकविषये ये भारतीयायुर्वेदीयरोगशारीरकादिविषयका ऽविचाराः समानतया तत्रोपलभ्यन्ते, ये वा ग्रीकादिसाधारणा अपि भारतीया विचारास्तत्र ज्ञायन्ते, तेषु भारतीयवैद्यानां तदीयवैद्यकस्य च प्रभावो निरूपणीयः । ग्रीसवैद्यके भारतीयायुर्वेदीयविषयाणामपि साम्यं कीथ—(A. B. Keith) महाशयेन यथा निर्दिष्टमस्ति, तेष्वंशेषु तत्रापि साक्षात् परंपरया वा भारतीयः प्रभावः पश्चान्निरूपयिष्यते । इरानदेशेन सह भारतस्य देशतोऽपि सन्निकर्षोऽस्ति । तस्यैवप्रथमडेरियसन्नृपतेः साहाय्यभावेन B. C. 479 समये प्लेटियारणस्थले ग्रीसवीरैः सह भारतीयसेनाया युद्धे³स्योल्लेखनमपि लभ्यते । तदेवम् इरानभारतयोर्धनतरे मिथः सम्बन्धे भारतीयवैद्यानामपि तत्र प्रतिष्ठितत्वे चागम्यमाने भारतीयवैद्यानां विशेषरूपेण तत्र प्रभावो निरूपणीयः । किमन्यत्, इरानदेशीयपर्शू⁴भारति (Pehlavi) भाषायां भिषग्भेषजमन्त्रादिशब्दसमाना वेषज (Baeshaza, Beshaj), भिजिष्क (Bejishka) माथू, इत्यादिशब्दा अप्युपलभ्यन्ते । किं बहुना अर्मिनियन् (Armenian) भाषायामपि एषां शब्दानामेव स्वरूपास्तराणि (Bzhishk, Bzhshkel) दृश्यन्ते । इरानभाषायामपि वैद्यवाचको भिजिष्कशब्दः, औषधवाचको वेषजंशब्दोऽपि भारतीयभिषग्भेषज-शब्दयोरेवोच्चारविभेदकृतः स्वरूपविशेषः । तथाविधौ अथर्ववेदोक्तौ ऋग्वेदोक्तौ च प्रधानशब्दावपि भारतात् तत्र सङ्क्रान्तौ चेत् तत्र भारतीयायुर्वेदस्य प्रभाव एतावताऽपि बहुशोऽनुमातुं शक्य⁵ते । किं बहुना

---

१. Encyclopaedia of Religion and Ethics Vol 4, P. 759 by L. C. Casartelli. २. Spiegal thinks it probable that in populous cities foreign physicians often competed with native ones. Under the Sassanians, too, we find Greek physicians at the royal court, and Spiegal is of opinion that Indian physicians made their way there also. (Eran Alterth.) E. R. E. Vol IV P. 759. ३. Greater India by Kalidas Nag M. A. D. Litt. No. I, P. 15. ४. The commonest term to indicate indifferently ‘medicine’, ‘healing’, ‘medicaments’, or ‘physician’ is Baeshaga, corresponding to Sanskrit Bhishaj, Bheshaja. In Pehlavi we find this word as Beshsj, but more commonly under the curiously inverted from bejishak as in modern Persian and Armenian words Bezhishk ‘physician’ and ‘Bezhshkel’ ‘heal’ By L. C. Casartelli, E. R. E Vol 4, P. 757. ५. There is no question of a Greek influence either on the medical knowledge current in ancient Iran. The Iranians use in the Avesta the word Bhaesaj, which was certainly derived either from Indian