काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१०८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

पारसीकमतप्रवर्तकाज्जस्थुष्ट्रादपि प्राक्तनैस्तद्देशीयनिवासिभिर्मागीजातीयैर्यै गुप्ता वैद्यकविद्या भारतीयब्राह्मणेभ्योऽधिगतेति चतुर्थशताब्द्या रोमेतिहासलेखकानाम् ‘अमीनस् मर्सिनस्’ प्रभृतीनां लेखोपलम्भेन, इरानदेशेऽतिपुराकालादेव भारतीयवैद्यकप्रभावस्य स्पष्टतया ततः परमपि भारतीयवैद्यानामुपगमवृत्तोपलम्भेन च भारतीयायुर्वेदस्यालोकस्तत्र चिरात् प्रतिफलितः स्पष्टीभवति । आयुर्वेदीयग्रन्थेषु चरकवृद्धजीवकीयादिषु बाल्हीकभिषक्त्वेन काङ्कायनो निर्दिष्टोऽस्ति । पुरा बहुकालमिरानाधिपत्येनाधिष्ठितो बलखप्रदेशो बाल्हीकशब्देन बोध्यते । काङ्कायनस्य सुश्रुतव्याख्योद्धृतसुश्रुतसतीर्थ्यत्वोक्तेः प्रामाणिकत्वे ‘बाल्हीकभिषजां वर’ इति निर्दिष्टेन काङ्कायनेन तत्र प्रवर्तिता वैद्यकविद्या भारतीयैव सिध्यति । अन्यथाऽपि भारतीयाचार्यैः सह पक्षप्रतिपक्षभावेन दर्शितसंवादस्य काङ्कायनस्य आचार्यकुक्षौ संमानेन निबन्ध संग्रहादौ संस्कृतभाषामयानां तदीयवचनानामुद्धारदर्शनेनापि भारतीयानुरूप एव तदीयोऽपि सम्प्रदायो न देशान्तरीयः, बुद्धसामयिकस्य जीवकस्याध्यापकत्वेनाभ्युपगतेनात्रेयेण काश्यपेनापि निर्दिष्टस्य बाल्हीकभिषजां वरस्य काङ्कायनस्य समयो ग्रीकवैद्यैः सह सम्पर्कमुपेतानां पूर्वोल्लिखितानामिराननृपाणां समयाद् अन्ततोऽपि गत्वा एकद्वशतवर्षपूर्व एव दृश्यत इति तत्र भारतीनां सम्बन्धः प्रभावश्च न किं प्राचीनतरः सिद्ध्यति ? प्रत्युत एतावन्तोऽशाइति परिच्छेतुं न शक्यन्ते, तदपि इरानप्रदेशाद्भारताच्च कतिपये वैद्यकविषया ग्रीसवैद्यके प्रतिसङ्क्रान्ताः सन्तीति मतमपि E. B. बृहत्¹कोशे निर्दिष्टमस्ति ॥

एवमादिरूपेण दूरदूरमपि प्राचीनेष्वनेकदेशेषु शाखोपशाखारूपासु प्राचीनानेकजातिष्वपि न्यूनाधिकरूपेण भारतीयप्राचीनव्यवहृतीनामाथर्वणप्रक्रियासाम्येन मान्त्रिकप्रक्रियया भेषजोपयोगेन च चिकित्सनसम्प्रदायस्य च गमकान्यसाधारणलक्षणानि बहुशो दृश्यन्ते । येषु प्रकृविच्छेदविस्तरभयाद्दिङ्मात्रमिह निदर्शितम् । एवं दर्शनं भारतस्य देशान्तराणां चातिपुराकालादेव मिथः परिचयं सम्पर्कं व्यवहारं विद्याविज्ञानादिसङ्क्रमणादिकं च निश्चाययति ॥

प्राचीनभारतस्य सभ्यताया विषयान्तरविभागेष्विव आयुर्वेदीयविभागेऽपि प्राचीन एवोन्मेषः । आध्यात्मिकेषु विचारेषु बाह्येषु कलाकौशलादिषु च पुरासमयाद्विकसितां दृशं दधद्भारतं सर्वोपजीव्यशारीरयात्रोपयोगिनि भेषज्यप्रस्थाने कथमुदासीत । आयुर्वेदीयसंहितासु तु लोकसृष्टेः समकालमेव ब्रह्मणायुर्वेदोद्गमः प्रतिपाद्यते । वैदिके साहित्ये यथा हि विद्यान्तराणि तथैव वैद्यकविषया अपि ऋग्यजुःसामतैत्तिरीयादिषु ततोऽप्याथर्वणे विशेषत उपलभ्यन्ते ॥

वैदिकसमयादेवायुर्वेदविद्यायाः संमाननेन उपवेदपदमुपादीयते² । वैदिके समयेऽपि नानाप्रस्थानान्तरेष्विव आयुर्वेदीये प्रस्थानेऽपि पूर्वे महर्षयो बहुशः कृतपरिशीलनास्तत्तद्दशोबभूवुः । वैदिके समये शतशो वैद्याः, सहस्त्रश औषधानि, अनेकशा रोगाः, तत्तत्प्रतीकारोपायाश्चासन्निति प्रतिपादितमेव । ततः पराक्कालेऽपि आधुनिकविचारेण उपत्रिसहस्त्रवर्षप्राचीनतयाऽनुसन्धीयमानेषु ऐतरेय–शतपथ–कौषीतक्यादिब्राह्मणेषु छान्दोग्याद्युपनिषत्सु गर्भोपनिषदि श्रौतसूत्रादिषु गृह्यसूत्रादिषु रामायणमहाभारत³पुराणादिष्वपि

---

Bhesaj, Bhaisajya found both in the Rk and Atharvavedas, both of which are more ancient than the Gathas. The word is not of Indo-European origin and the Greeks do not use it. The persistence of this word in Iranian shows that the Iranians had most probably preserved medical tradition not of Greek origin but most probably of Indian origin. Even admiting that the Atharvaveda is of the same age as that of the Avesta there is no doubt that Rgveda is older than both and the word is found in it too.

१. Persian and Indian sources contributed something to Greek Medicine, As to the amount and the character of these contributions, we are not yet in a position to speak with definiteness.
E. B. Vol 15, P. 198.

२. लक्ष्मणविशल्यीकरणम् ।
३. उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः । सवोपकरणैर्युक्ताः कुशलेः साधु शिक्षिताः—
(महाभारत भीष्मपर्वणि अ. १२०)