काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | १०९

---

अङ्गप्रत्यङ्गादीनि शारीरकाणि रोगास्तत्परिहारोपाया भेषजानि एवमादाय आयुर्वेदीयविषयास्तत्सम्बन्धिन इतिहासा उपाख्यानान्युल्लेखाश्चोपलभ्यन्ते। महाभारते यु^१द्धादिष्वपि साङ्ग्रामिकसैन्यैः सह वैद्यानां चिकित्सकानामपि सह नयनं सर्वोपकरणोपेतानां शास्त्रविशारदानां बहूनां वैद्यानां युद्धशिबिरेष्ववस्थापनं, तद्द्वारा आहतानां प्रतीकारप्रवृत्तिरपि तत्र तत्र दृश्यते। एष विषयो मत्थू^२महाशयेनापि निर्दिष्टोऽस्ति। रामायणे सुषेणवैद्यकथा प्रसिद्धैव॥

कौटिलीये सा^३ङ्ग्रामिकाधिकरणे शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्तचिकित्सकस्त्र्यादीनामपि सेनापृष्ठभागेऽवस्थानं निर्दिष्टमस्ति।

पुराणेतिहासादिष्वपि न खल्वेष विषयो विरलः॥

तदेवं गुरुदक्षिणाप्रदेयाश्वानां प्राप्त्यै काशीपतिं दिवोदासमुपयुषे गालवाय हिमवन्मूले वायव्यदिशि मारीचकश्यपस्याश्रमस्य निर्देशनस्योपलम्भेन दिवोदासादनतिपूर्वं किं वा तत्समकाले कृताश्रमो मारीचकश्यप इति महाभारतोल्लेखः, मारीचकश्यपस्य ऋक्सर्वानुक्रमसूत्रे बृहद्देवतायामप्युपलम्भः, आत्रेयसहभावित्वाद् वायोर्विदस्य मारीचकश्यपात्रेयपुनर्वसुसहभावः, कृष्णात्रेयस्य पुनर्वस्वात्रेयसामानाधिकरण्यं, चिकित्सितप्रवर्तकत्वेन कृष्णात्रेयस्य महाभारते निर्देशः, आत्रेयान्तेवासितया भेस्योल्लेखः भेडसहभावितयाऽऽत्रेयपुनर्वसूपदेशतया च गान्धारनृपस्य नग्नजित उल्लेखः, नग्नजितो दारुवाहस्य च सामानाधिकरण्यं, दारुवाहस्य काश्यपीये निर्देशः, गान्धारनृपस्य नग्नजित ऐतरेयब्राह्मणे, गान्धारस्य प्राणविदो नग्नजितस्तत्पुत्रस्य स्वर्जितोऽपि शतपथब्राह्मणे कीर्तनं, दिवोदासस्य कौषीतकिब्राह्मणे कौषीतक्युपनिषदि काठकसंहिताब्राह्मणांशे महाभारतेऽप्युपलम्भः, तत्पूर्वपुरुषत्वेन धन्वन्तरेलर्भिश्रेत्येवं सर्वतो दृशः प्रवर्त्य विचारणे मारीचकश्यपः, पुनर्वसुरात्रेयः, भेडः, नग्नजिद्दारुवाहः, वायोर्विदश्चैते भैषज्यविद्याचार्या ऐतरेयकौषीतकिशतपथकाठकब्राह्मणकालादनर्वाचीना धन्वन्तरिदिवोदासवद्ब्राह्मणोपनिषत्सहभावेन लेशतः पौर्वापर्येण वा वर्तमाना आसन्निति पूर्वं प्रतिपादितमेव॥

आत्रेयकश्यपादिभिरपि कति पूर्वाचार्याणां मतानि बहूनि नामानि च गृहीतानि दृश्यन्ते। एषामात्रेयादीनां संहितार्कतृतायाऽपि पूर्वाचार्योपदिष्टानां विप्रकीर्णविषयाणां संहननमभिव्यज्यते॥

तदेवं वैदिकात्समयात् परम्परानुवृत्ता क्रमविकासेन विवृद्धा चिकित्साविद्या पूर्वतनग्रन्थानां विलोपेनाद्यत्वेऽनुपलम्भेऽपि उपलभ्यमानात्रेयसुश्रुतकश्यपादिग्रन्थान्तर्गतविषयाणां निध्याने तत्समये परां प्रौढिमापन्नाऽनुभूयते। चिकित्साप्रधानैरात्रेयकश्यपभेदादिभिरपि शल्यप्रक्रियायाः सूचनेन शल्यविद्याऽपि प्राचीना तदात्वे प्रस्थानविशेषरूपेण प्रौढिमादधानाऽवगम्यते। एभिरेवात्रेयादिभिरुल्लिखितेषु शालाक्यादि षड्विभागान्तरेष्वपि विचारपूर्णाः प्रौढा ग्रन्थाः स्युः। कालवशेनैषामपि लोपो महते खेदाय॥

आश्विन-भारद्वाज-जतूकर्ण-पाराशर-हारीत-क्षारपाणि-भानुपुत्र-भोज^४-कपिलबलादीनामाचार्याणां भूततन्त्रस्य चाद्यत्वे मूलग्रन्थानुपलम्भेऽपि तेषां वचनानि ताडपत्रीये प्राचीने ज्वरसमुच्चये, केषाञ्चिदेषामाचार्याणामन्येषामपि कतिपयानां वचनानि पश्चात्तनैषु तन्त्रसारे चरकादिव्याख्यासु निबन्धग्रन्थेषु च समुद्धृतानि बहून्युपलभ्यन्ते। एवमुपलम्भेन तावत्कालपर्यन्तमपि तेषामाचार्याणां ग्रन्था उपलभ्यमानाः परिशील्यमानाश्वासन्निति स्पष्टप्रतीतयेऽद्यापि चिह्नमावशिष्यते॥

---

१. I. कोशं यन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश्चिकित्सकाः। तत्संगृह्य ययौ राजां ये चापि परिचारकाः। ५८ उद्योग अ. १५१
II. शिबिराणि महार्हाणि राज्ञां तत्र पृथक्पृथक्। तत्रासन् शिल्पिनः प्राज्ञाः शतशो दत्तवेतनाः।
सर्वोपस्करर्णैर्युक्त वैद्याः शास्त्रविशारदाः। (१२) उद्योगे अ. १५२
२. Antiquity of Hindu Medicine by D. C. Muthu A. D. P. 21, 52.
३. चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्ताः स्त्रियश्चान्रपानरक्षिण्यः उद्धर्षणीयाः पृष्ठतोऽनुगच्छेयुः (कौटिलीये अधिकरणे १०)।
४. एष भोजः प्राचीनाचार्यः सुश्रुतसमकालीनो नतु धारानगरराधीशः॥