काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ११३

प्रभावोऽवगम्यते । मज्झिमनिकायप्रभृतिपालीत्रिपिटकग्रन्थानामनुसन्धाने यमुनायाः पश्चिमदिग्भागे बुद्धस्य गमनं धर्मप्रचारणं च नोपलभ्यते। तक्षशिलायाः परिचयं दधानो महावग्गलेखोऽपि तत्प्रदेशे बौद्धधर्मप्रभावं नानुदर्शयति । अलेक्जेण्डरागमनसमयेऽपि नृपान्तराधिष्ठिते तक्षशिलाप्रदेशे बौद्धधर्मप्रभावो नावगम्यते । पश्चादशोकनृपतेः समये मिलिन्देन बौद्धधर्मग्रहणोत्तरं वा तत्र बौद्धधर्मप्रचारेण तक्षशिलाविश्वविद्यालयेऽपि तत्प्रभावः समुन्मिमेष, यदि नाम ग्रीकवैद्यानां तत्रोपगमः स्यात् तर्हि पश्चात्तन बौद्धप्रभावप्रसरणसमय एव सम्भवेत् । बुद्धसामयिकस्य जीवकस्याध्ययनसमये तु जन्मनाऽप्यलब्धसत्ताकस्य ग्रीकवैद्यकप्रथमजनकस्य हिपोक्रिटसस्याप्यागमनमपि न सङ्गच्छते, नतरां तदितरेशामन्येषामप्यध्यापकत्वम् । तदात्वे ग्रीकवैद्यविद्यासुगन्धलब्धये भारतीयानां यवनदेशोपगमस्य, अत्रोपगतैः प्राचीनयवनैर्भारतीयवैद्यके अतिशयाधानस्य कस्यापि ग्रीकवैद्यकस्य भारतेऽध्यापकत्वस्य वा वृत्तं भारतीये ग्रीसीये वा इतिहासे न किमपि लभ्यते । राजदौत्यमादाय भारते समागतेन स्वयं ग्रीसवैद्येन मेगस्थनीजेन ग्रीकवैद्यानां यवनानां भारते अध्यापकत्वस्य प्रभावस्य चानुल्लेखेन, प्रत्युत चन्द्रगुप्तराज्ये वर्तमानानां वैदेशिकजनानाममयवित्त्वे आरोग्यसम्पादनाय भारतीयवैद्यानां नियोजनस्य व्यवस्थाया उल्लेखेन¹ तदात्वे भारते भेषज्यविद्याया भारतीयवैद्यहस्तगतत्वं वैदेशिकानां लेशतोऽप्यप्रभावश्च स्पष्टमवगम्यते ।।

हिपोक्रिटस सम्बन्धी विमर्शः

पाश्चात्त्यग्रीकवैद्यके प्राधान्येनाचार्यपदं हिपोक्रिटसस्य निर्दिष्टमस्ति । तस्य जन्म कास²-(Cos) स्थाने B. C. 460 मतान्तरेण ४५० संवत्सरे बभूव । अनेन पितुः Heraclides सकाशात्, Herodicus सकाशाच्चाधीतम् । स विद्यासम्पत्तये दूरदेशानप्युपजगाम । ८५ तः ११० वर्षपर्यन्ते तदीये जीवनावधौ मतभेदोऽस्ति । हिपोक्रिटसो भेषज्यविषयाध्यापनवृत्तिमानासीदिति प्रोटागोरस (Protagoras) ग्रन्थे, दर्शनविषये फेड्रस (Phaedrus) ग्रन्थे च प्लेटो (Plato B. C. 428-348) ³नामकेन विदुषा द्विवारमस्य नाम गृहीतमस्ति । तिमियस (Timaeus) नामके इन्द्रियविज्ञानविषयके ग्रन्थे तेन नाम न गृहीतम् । अरिष्टाटल (Aristotle B. C. 384-322) विदुषा स्वीये नैतिकग्रन्थे सकृदेवास्य नाम गृहीतं दृश्यते । एतद्दर्शनेन हिपोक्रिटसो⁴ भेषज्यविद्याध्यापनवृत्तिमान् विद्वानासीदिति समर्थितं भवति । ग्रीसेतिहासलेखकेन हिरोडोटसेन (Herodotus B. C. 484-425) पाथागोरसादीनां विदुषामुल्लेखेऽपि स्वोत्तरवयसि वर्तमानस्यास्य अनिर्देशेन तावत्पर्यन्तं न तथा प्रसिद्धिरवगम्यते । कासस्थानीयपूर्ववृत्तगवेषकेण हरजोगेन⁵ (Herzog) कासस्थानीये बहुलेखेऽप्यस्य विषये उदासितं दृश्यन्ते । अन्यत्र प्राचीनग्रन्थेष्वप्यस्य विशेषनिर्देशो न दृश्यते ।।

---

१. Among the Indian officers are appointed even for foreigners, whose duty is to see that no foreigner is wronged. Should any of them lose his health, they send physicians to attend him, and take care of him otherwise. P. 42 M. 'Crindle's Megasthenes and Arrian.

२. From the ancient biographies of Hippocrates by Suidas, by Tzetzes and by Soranus, we gather that Hippocrates was born in Cos in 460 B. C. Hippocrates Vol. I P. XLII.

३. The former passage (Protagoras) tells us that Hippocrates was a Coan and an Asclepiad and a professional trainer of medical students. This passage (in Protagoras) tells us little except that Hippocrates took pupils for a fee. Plato's Protagoras 311 B. C. Hippocrates Vol. I P. XXXIII. See also Plato's Phaedrus. Ibid Vol. I P. XLIII.

४. From Aristotle we learn that Hippocrates was already known as 'the great Hippocrates' Ibid Vol. I. P. XLIV.

५. Herzog's untiring researches in Cos have not yielded a single fact regarding him (Hippocrates). E. R. E. Vol. VI P. 544 E. Thramer.