काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

११६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

परित्यज्य स्थानान्तरगमनवृत्तं चोपल१भ्यते । सोऽयं तस्य स्थानत्यागो मुख्ये तदीयस्थाने प्रचारसौकर्यं व्याघट्टयेन्नाम । तदात्वे मुद्रणकलाद्यभावेनाऽद्यत्व इव तत्प्रक्रियया झटिति प्रचारसौकर्यसाधनं नासीत् । बहुशः प्रतीकलेखानामितस्तत उपलब्धोऽध्ययनाध्यापनबाहुल्याञ्च पौर्वकालिकं प्रचारविशेषमभिव्यनक्ति । ग्रीसे अलेक्जेन्ड्रियायां वा तत्प्रचारविशेषः कार्पससङ्ग्रहो वा पूर्वमुपजातो वर्तमानो वा यद्यभविष्यत्, तदा ग्यालनदृष्टेर्बहिर्भावो नाभविष्यत्, एशियामाइनर-सिसलीप्रदेशात एव उपलम्भप्रयासोऽपि तस्य नाभविष्यत् । एव२मेव लिट्रे (Littre) महाशयोऽपि ब्रवीति । ग्रीसाद्वहिर्मिश्रदेशे B. C. तृतीयशताब्दीभवेन इन्ड्रीयस-(Andreas) विदुषा, रोमदेशे B. C. प्रथमशताब्दीभवेन एस्क्लिपियाडिस (Asclepiades) विदुषा हिपोक्रिटसवि३रुद्धतया परिशीलनं कृतमवगम्यते । कासस्थले हिपोक्रिटससाम्प्रदायिकपुस्तकालयावस्थितेः प्रमाणमपि नोपलभ्यते इति लिट्रे महाशयैरुच्यते । शतत्रिशतवर्षाभ्यन्तरे कार्पस संग्रह इति लिट्रे४ महाशयोक्त्या ग्यालनीयव्याख्यानोत्तरं स संग्रहो जातः स्यादिति सम्भाव्यते । तेन रूपान्तरितावस्थायामितस्ततो वर्तमानानां तन्नाम्ना व्यवहृतानां ग्रन्थानां ग्यालनेन यावदुपलम्भं संकलनेन, कतिपयग्रन्थानां व्याख्यानेन, उत्तरोत्तरं देशदेशान्तरविज्ञानालोकलब्ध्या तृतीयशताब्दीपर्यन्तं नवोपजातानां ग्रन्थानामपि तत्र प्रवेशनेन, नवोदितरोमसाम्राज्यावलम्बलाभेन, A. D. सप्तमशताब्द्यां लेटिन५ भाषायामप्यनुवादेन, यूरोपीयकतिपयदेशेष्वप्येतत्संप्रदायप्रसरणेन च पश्चात्काले यथा तन्नाम्ना प्रसिद्धानां ग्रन्थानां विशेषतः प्रचारो, न तथा पूर्वकाले ग्रीसे बभूवेत्यत्र मनः प्रवणीभवति ॥

ग्यालसमयपर्यन्तमपि पौरस्त्येषु असीरिया-पर्सिया-वेव्लोनियादिदूरदेशेषु तद्ग्रन्थोऽपलब्ध्यदर्शनेन तत्रापि पदन्यासम्दर्शयन्ती हिपोक्रिटसीया विद्या मण्डूकप्लुप्त्या पूर्वं भारते पादन्यासं कृतवती स्यादिति कल्पयितुं मनः सङ्कुचति ॥

ग्रीसभारतीयवैद्यकयोः प्रायिको विषयसंवादः

हिपोक्रिटसवैद्यकलेखे निदानेषु ज्वरादिरोगेषु भैषज्यप्रक्रियासु भेषजेषु चैवमनेकविषयेषु भारतीयायुर्वेदवैद्यकस्य साम्यं कीथ६-म्याकडोलनप्रभृतयो महाशयाः प्रतिपादयन्ति । अस्मद्दृष्टावपि बहुशः साम्यं प्रतीयते । भारतीयग्रन्थेषु

---

१. (a) It would thus seem certain that he (Hippocrates) left the island for ever at an early age. The Vita gives three distinct reasons for this: (1) an injunction intimated in a dream (Soranos); (2) his desire to widen the horizon of his medical knowledge; (3) his being accused of burning the Cnidian library. E. R. E, Vol, VI P. 544, E. Thramer.
(b) The ancient biographies of Hippocrates relate a fable that he destroyed the library of the Temple of Health at Cnidos (or, according to another form of the fable, at Cos) in order to enjoy the monopoly of the knowledge it contained.
Hippocrates Vol. I P. XXIX.
२. Hippocrates Vol. I P. XXVIII.
३. Among his detractors were Anrdeas of Carystus, who practised in Egypt at the end of the 3rd Cen. B. C., and Asclepiades of Bithynia, who practised in Rome in Ist Cen. B. C. The works of neither of them have survived. E. B. Vol. XI P. 584.
४. Hippocrates Vol. I Pp. XXVIII-XXIX.
५. Our earliest manuscript of a translation is of the 7th Century A. D., and is a Latin version of the obviously spurious Dynamidia. E.B. Vol. XI P. 584.
६. The striking similarty in many points between the Greek and the Indian medical systems has long been well known. We find in both such things as the doctrine of humours, whose derangement explains disease, the three stages of fever and other disorders which correspond to the Greek triad of aveyia ne yes and kpiois; the division of means of healing into hot and cold, or