काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १९५

रोमदेशे A.D. तृ$^{१}$तीयशताब्दीपर्यन्तं निष्पन्ना अप्यत्र प्रविष्टाः सन्ति' इति E. B. आङ्गलवृहत्कोशेऽस्ति । हिपोक्रिट्सस्तु महानित्युच्यते, विनैव ग्रन्थनिर्माणमस्य नाम प्रचलितमिति विलामाविजस्य$^{२}$ (Wilamowitz) मतम् । अरिष्टाटलात् प्राक् कार्पस-(Corpus) नामके ग्रन्थसङ्ग्रहे हिपोक्रिट्सीयलेखस्योद्धारदर्शनेन हिपोक्रिट्सनाम्ना प्रसिद्धानां ग्रन्थानां कर्ता न हिपोक्रिट्सः, अपि तु पालिबस-(Polybus) नामकोऽन्य एव विद्वानित्यपि मतं हिपोक्रिट्सीयग्रन्थानुवादभूमिका$^{३}$यां दृश्यते । 'प्राचीनानामपि ग्रन्थानां कालवशेन पाठविशेषावापोद्वापसंस्करणपरिवर्धनादिभिर्बहुशो विकार उपजातः' इत्यादीनि पाश्चात्त्यविदुषामन्येषां चान्यान्यपि मतानि वर्तन्ते । ते चोपशतं हिपोक्रिट्सनाम्ना प्रसिद्धा ग्रन्थाः प्रायश एकैकविषयप्रकरणरूपा लघवो दृश्यन्ते । A. D. 130-200 समये ग्लालन्-(Galen) नाम्ना विदुषा हिपोक्रिट्सनाम्ना प्रसिद्धानां कतिपयग्रन्थानां विवरणं विहितमस्ति । तेनापि हिपोक्रिट्सनाम्ना प्रसिद्धा ग्रन्था रूपान्तरितावस्थायामलभ्य$^{४}$न्त । लब्धेषु ग्रन्थेष्वपि बहवो ग्रन्था एशियामाइनरप्रदेशात्, एकद्वा ग्रन्थाः ·सिसलीप्रदेशात् प्राप्ता इति दर्शनेन तद्ग्रन्थस्य पुरातनग्रीसराज्येऽनुपलम्भः, अवस्थान्तरितस्योपलम्भश्चावबुध्यते । यदि तन्नाम्ना दृश्यमानाः सर्वे ग्रन्थास्तदीयास्तादात्विकाश्चाभविष्यन्, एतदीयग्रन्थानां ग्रीसे तदीयसमयादेवातिशयेन प्रचारश्चाभविष्यत्, तदा प्लेटोऽरिष्टाटलाभ्यां भैषज्याध्यापनविषये आध्यात्मिकविषये चास्य नामसङ्कीर्तनमिव प्लेटोकृते तिमियसग्रन्थे ग्रीसीयप्राचीनविद्वदन्तरग्रन्थेष्वपि तदीयभैषज्यग्रन्थप्रचारसम्बन्धमादाय बहुश उल्लेखा अवश्यमलप्स्यन्त । भैषज्यपितृपदे प्रतिष्ठितस्य हिपोक्रिट्सस्य स्वदेश एव सम्प्रदायप्रचारे विशेषतो जागरूकै तत्पश्चाद्भवैवा भैषज्यविद्याविशेषलब्धये मिश्रदेशं नानुधाविष्यन्त च । हिपोक्रिट्ससमयोत्तरं B. C. 382-364 वत्सराभ्यन्तरे यूडाक्सस (Eudoxas) नाम्ना मिश्रदेशं गत्वा पञ्चदशमासपर्यन्तं हेलियोपोलिस-स्थानीयभिषक्पुरोहितसकाशाद्वैषज्यविद्याया अध्ययनमितिहासे लभ्य$^{५}$ते । पूर्वकाल इवोत्तरकालेऽपि ग्रीसजनानां भैषज्यविद्याध्ययनाय मिश्रे उपगमनं तावत्पर्यन्तमपि ग्रीसे मिश्रप्रभावपातञ्च वर्णयन्ति ।

स्वसम्प्रदायप्रचाराय स्यात् स्नीडस (Cnidos) स्थानस्य मतान्तरेण कास-(Cos) स्थानस्यापि हिपोक्रिटसेन पूर्वपुस्तकालयस्य ज्वालनं कृतमित्यभियोगेन, इतस्ततोऽपि विद्याविवर्धनहेतोर्वा हिपोक्रिटसस्य यौवन एव वयसि स्वस्थानं

---

१. Of later works, some of the more recent, dating from the time of the Empire, were probably mostly written in Rome and may be as late as 300 A. D. E. B. Vol. XI P. 584. २. Such is the ancient account of Hippocrates, a name without writings as Wilamowitz says. Hippocrates Vol. I P. XLIV. ३. There is no quotation from any treatise in the Corpus before Aristotle and he assigns as the author not as Hippocrates but Polybus. In fact the connexion between the great physician and the collection of writing which bears his name cannot with any confidence be carried further back than Ctesias the Cnidian, Diocles of Carystus and Menon. Ctesias and Diocles belong to the earlier half of the 4th centusy and Menon a disciple of Aristotle. Hippocrates Vol. I, Introduction P. XLIV. ४. (a) But dubious in its origin as was the collection, it had not remained intact even between the time when first put together and the time of Galen. E. B. Vol. XI P. 584. (b) of these (the Hippocratic collection) the very earliest ....... come from the shores of Asia Minor, one or two possibly from Sicily. E. B. Vol. XI P. 584. ५. E. R. E. Vol VI P. 541 E. Thramer.