काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१९८	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

शारीरमूलतत्त्वानि कफवातपित्तानि ग्रीसवैद्यकाद्भारते उपा¹तानीत्यपि वक्तुं न शक्यते। पाश्चात्त्या विद्वांसो ग्रीसोपज्ञं त्रिधातुवाद इत्यत्र न व्यवतिष्ठन्ते, मिश्रदेशीयमेतूसम्प्र²दायतो गृहीत इत्यन्यन्मूलं प्रदर्शयन्ति। भारतीयायुर्वेदविषयके विमर्शे कीथमहाशयोक्तेः पर्यालोचने तत्र नैतिकोक्तिविशेषाणां दर्शनेऽपि उपक्रमोपसंहारदृशा तदीयप्रघट्टकार्थग्रहणे ग्रीसवैद्यकाद्भारतीयवैद्यकस्य प्राग्भावे मूलभावे च तेषामपि हृदयस्य प्रवणीभाव इव प्रतिभाति। अतिपूर्वकालं प्रति दृष्टिदाने तु त्रिनोंअश्विनेति आश्विनसूक्तगते ऋङ्मन्त्रे त्रिधातु³शब्देन वातपित्तश्लेष्मधातुत्रयमुपादाय तच्छमनजन्यसुखप्राप्तेः प्रार्थनायाउपलभ्भेन, अथर्ववेदे वलास (कफ) रोग-निदानचिकित्सादेः (६. १४. १-३), पित्तस्य (१. २४. १, १८. ३. ५), भेषजत्वेन व्याधिनिदानत्वेन च वातस्य (४. १३. २), वरुणपुत्रार्चिः शोचिरादिशब्दविशेषैः श्लेष्मवातपित्तज्वराणां च निर्देशदर्शनेन भारतीये वैद्यके श्लेष्मवातपित्तरूपत्रिधातुवादो वेदकालादेवानुवृत्तो निश्चीयते। कौशि⁴कसूत्रेऽपि त्रिदोषोल्लेखोऽस्ति इति कीथमहाशयो वदति। महाभारतेऽपि तदुल्लेखो लभ्य⁵ते। शारीराणि कफवातपित्तानि नाम कानि तत्त्वानीत्यत्र श्रीमत्प्यु⁶भृतीनां बहूनां विदुषां मतविशेषा दृश्यन्त इति त्वन्यदेतत्। परं यथा तथा वा भवतु त्रिधातुवादः प्राचीनो भारतीय एव। तदेवं वैदिकादतिपूर्वकालात् परम्परयाऽनुवर्तमानस्य त्रिदोषवादस्य ग्रीसतो भारते प्रतिफलनोक्तिर्न यौक्तिकी भवति। यदा भारतीयं वैद्यकविज्ञानं प्रादुर्बभूव, तदैव सोमसूर्यानिलानामिव विस⁷र्गादानविक्षेपकार्यसंपादकतया शरीरान्तस्तत्त्वानां श्लेष्मवातपित्तानामपि विज्ञानमुदियाय। भारतीयमिदं प्राचीनविज्ञानं विज्ञानान्तरैः सह देशान्तरेऽपि प्रसर्तुं पारयत्येव। त्रिधातुवादो भारतीय एव, तत एव हिपोक्रिटसेन गृहीत इति J. J. मोदीम⁸हाशयेन निरूपितमस्ति॥

---

१. The doctrine of three humours which at first sight might be held definitely to be Greek.
Hist. of Sans. Lit. by Keith P. 513.

२. The Egyptian doctrine of Metu survives in the Greek theory of humours.
E. R. E. Vol. VI P. 541.

३. त्रिनों अश्विना दिव्यानिभेषजात्रिः पार्थिवानि त्रिरुदत्तमद्भ्यः।
ओमानं शंयोर्ममकाय सूनवे त्रिधातु शर्म वहतं शुभस्पती॥ ऋग्वेद १/३४/६
सायणः—हे अश्विना अस्मभ्यं दिव्यानि द्युलोकवर्तीनि भेषजा औषधानि त्रिर्दत्तम्। तथा पार्थिवानि पृथिव्यामुत्पन्नान्यौषधानि त्रिर्दत्तम्। अद्भ्य उ अन्तरिक्षसकाशादप्यौषधानि त्रिर्दत्तम्। .... शंयोरेतन्नामकस्य बृहस्पतिपुत्रस्य .... सम्बन्धिनमोमानं सुखविशेषं ममकाय सूनवे मदीयाय पुत्राय दत्तम्। हे शुभस्पती शोभनस्यौषधजातस्य पालकौ युवां त्रिधातु वातपित्तश्लेष्मधातुत्रयशमनविषयं सुखं वहतं प्रापयतम्॥

४. History of Sanskrit Literature P. 514 Keith.

५. अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत। शरीरस्य यथा राजन् वातपित्तकफैस्त्रिभिः। महाभारते ६/८१/४१

६. They (humours) are Vāyu, nerve force; Pitta, metabolism and heat production; and Kapha which presides over heat regulation, and Mucuous and Glandular Secretions.
The Antiquity of Hindu Medicine—David C. Muthu P. 21.

७. विसर्गादानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा। धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा॥ (आयुर्वेदांची मूलतत्वे)

८. This pituita, i. e., Bile is the Pitta of the Old Indian Medicine. Now it is a well-known fact that the Indian Medicine is woven round the theory of the three humours of the body viz, Vayu, Pitta and kapha; and that this theory was borrowed by Hippocrates, the originator of Western Medicine, for his explanation of diseases.
Fourth All-Indian Oriental Conference.
Vol. II P. 428.