काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ११९

पाञ्चभौतिकवादो भारतीयः प्राचीनः। आयुर्वेदेऽपि आत्रेय-धन्वन्तरि-कश्यपादिभिः पञ्चभूतात्मकत्वं शरीरस्य प्रदर्शितमस्ति। येन समुदितानामेषां चेतनाविकलितत्वेनावस्थानमुपादाय मृत्योः पञ्च¹ताशब्देनापि व्यवहारोऽस्ति। पञ्चभूतेष्वाकाशतत्त्वं पृथगनभिसन्धाय चतुर्भूतमात्रवादो लोकायतादिमतेषु प्राचीनभारतेऽपि गृहीतो दृश्यते। हिपोक्रिट्²सेन चातुर्भौतिकत्ववादं पूर्वैरभ्युपगतमेकीय रूपेणोपादाय तत्र स्वस्यानभिरुचिः प्रदर्शिताऽस्ति। ग्रीसदेशे एष चतुर्भूतवादः एम्पिडोक्लिसनेन (Empedocles 495-435 B. C.) प्रथममुद्भावित इति धार्मिकेति³हासे लभ्यते। तस्य एम्पिडोक्लिसस्य ईरानभारतोपकण्ठादिपूर्वदेशागमनं, ततो दार्शनिकविषयपरिज्ञानं, ग्रीसदेशे दार्शनिकविषयप्रचारणं च ल⁴भ्यते। तमिममेम्पिडोक्लिससेनाभ्युपगतं पूर्ववादं प्रतिक्षिपते हिपोक्रिटसस्य हृदये भारतीयः स प्राचीनः सिद्धान्तः साक्षात् परम्परया वा स्फुरित उपलक्ष्यते। पञ्चभूतेष्वस्तस्त्रैकं भूतमपास्य चतुर्भूतेभ्यः शरीरोत्पत्तिर्भारतीयपूर्वसिद्धान्ते लभ्यते। भूतहेतुप्रत्याख्यानवादस्तु न भारते पूर्वकालिको दृश्यते। यदि नाम हिपोक्रिट्सीयविचारालोको भारतेऽपतिष्यत् तदा प्रत्याख्यानवादोऽपि भारतीये वैद्यकेऽलक्ष्ष्यत। तदेवं हिपोक्रिटसेन प्रतिक्षिप्तस्य पूर्ववादस्य भारते उपलम्भः, हिपोक्रिट्सोदितस्य प्रतिक्षेपवादस्य भारतेऽनुपलम्भश्चानयोर्दृष्टिदाने कतरस्य पौर्वापर्यं कतरस्यापरत्रालोकपात इत्यपि विद्वद्भिरवधारयितुं शक्यते।।

किञ्च, आत्रेयसंहितायां⁵ वातकलाकलीयाध्याये परस्परमतानि जिज्ञासमानानां महर्षीणां सम्भूय विचारे वातप्राधान्यवादितया कुशभरद्वाजकाङ्क्षायनभार्गववार्योविदानां, पित्तप्राधान्यवादिनो मरीचेः, कफप्राधान्यवादिनः काप्यस्य मतेषु दर्शितेषु 'सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमायुषा महतोपपादयन्ति' इति त्रयाणामप्येषां संवलितप्राधान्यवाद आत्रेयेण स्वोन्मेषरूपेण प्रदर्शितोऽस्ति। हिपोक्रिट्⁶सेन यथैकैकप्राधान्यवादमेकीयमत्तत्वेन प्रदर्श्य पश्चात् समुच्चयवादः प्रदर्शितो दृश्यते। एकैकप्राधान्यवादाः कस्य कस्येति न नामनिर्देशोऽस्ति। समुच्चयवादमपि स्वोद्भावितसिद्धान्तरूपेण न निर्दिशति। आत्रेयेण तु तत्तन्मतान्युल्लिख्य सम्मिलितत्ववादः स्वसिद्धान्तरूपेण दर्शितः। तेन भारते पूर्वप्रचलिता एकैकवादाः समुच्चयवादश्चानूदिताः, तेषु समुच्चयवादे स्वाभिरुचिश्च प्रदर्शितेति स्पष्टमवबुध्यते।।

नैतावदेव, अपि तु दन्तरोगविषये चरके सुश्रुते च पैत्तिकादयः प्रभेदा दर्शिताः। डॉ. हिपोक्रिट्सेनापि दन्तवेष्टनशोथरोगोल्लेखे Pituita (Bile) इति पित्तं दोषतया निर्दिष्टमस्ति। तदिदं पैत्तिकदन्तरोगस्य निदानतया भारतीयैरभ्युपगतं पित्तमेव निर्दिष्टमिति शब्दापभ्रंशदृशाऽपि वीक्ष्यते।।

एवमेव मुखदौर्गन्ध्यप्रतीकारविषये यदौषधं निर्दिष्टं तस्य Indian Medicament (भारतीयौषधम्) इति शब्देन व्यवहारः कृतो व⁷र्तते इति डॉ. जे. जे. मोदी L. M. & S., L. D. S. (Eng.) ⁸महाशयेन निरूपितमस्ति। भारतादेव

---

१. परं खादीन्यहंकारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम्। ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते।।
शरीरं हि गते तस्मिञ्छून्यागारमचेतनम्। पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते।। (चरकशारीरे १ अध्याये ।।) २. Hippocrates Vol. IV P. 3. ३. Empedocles brought forward a theory of elements : fire, water, air and earth.
A. History of Religions-Denis Stuart P. 140. ४. History of Hindu Chemistry. Vol. I P. 22-by P. C. Ray. ५. वातकलाकलज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योन्यम्। .... भगवान्पुनर्वसुरात्रेय उवाच सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात्। सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः ... तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्च। (चरकसूत्रे, अ. १२. पृ. ७८-८१) ६. Some of them say that a man is blood, others that he is bile, a few that he is phlegm. Physicians like the metaphysicians, all add the same appendix. For they say that a man is a unity giving it the name that severally they wish to give it. Hippocrates Vol. IV P. 5. ७. De Morbis Mulierum lib. II P. 666. ८. History of Dentistry by Dr. Gerini P. 50 and Fourth Oriental Conference Proceedings. Vol. II. P. 427.

---

९ का.सं.