काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१२० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

तस्मिन् रोगे तस्य औषधस्य परिज्ञातत्वेनैव भारतीयौषधमिति संज्ञाकरणं संभवति। इदमेकमेव पदमपि तस्य भारतीयं भेषज्यविज्ञानं साधयति। किमन्यत्, हिपोक्रिटसीये मेटेरिया मेडिका (निघण्टु) ग्रन्थे। 'जतमनसी (जटामांसी), जिङ्गिबेर (शृङ्गवेर), पिपरनिग्रम् (मरीचं पिप्पली वा), पेपेरी (पिंप्पली), पेपेरियस रिजा (पिप्पलीमूलम्), कोस्तस (कुष्ठं) कर्दमोमोस (कर्दमम्), सकरून (शर्करा), इत्यादय औषधवाचकशब्दा भारतीयायुर्वेदसंस्कृतशब्दानां सन्निकृष्टा अपभ्रंशाः स्पष्टं दृश्य¹न्ते। भारतीयतिलवाचके ‘सिसमं इण्डिकम्’ शब्दे, भारतीयकरञ्जवाचके ‘ग्यालेडुपाइण्डिका’ शब्दे च भारतवाचकस्य इण्डिकशब्दस्य प्रयोगदर्शनेन तस्य भारतपरिज्ञानं भारतीयवस्तुविशेषाणां व्यवहार उपादानञ्च साक्षात्क्रियते। हिपोक्रास² (Hippocras) नाम्नि योगौषधे भारतीयासाधारणवस्तूनां त्वगार्द्रकशर्कराणां प्रवेशो दृश्यते। तस्य योगौषधस्य ‘हिपोक्रास’ इति तन्नामसङ्केतदर्शनेन तदीयमेव तद्वस्तुपरिज्ञानं दृढीभवति। B. C. 350 वर्षभवेन थियोफ्रेष्टस (Theophrastus) विदुषाऽपि फिकस इण्डिका (Ficus Indica) नामकौषधे इण्डिकाशब्दो निर्दिष्टोऽस्ति। बहुशो भारतीयवनस्पत्योषधीनां ³ग्रीसदेशे उपगमस्य वृत्तं पोकाकादिविद्वद्भिरप्युल्लिख्यते। यान्यौषधानि भारत एवोद्भवन्ति, यानि भारतीयवैद्यैस्तेषु तेषु रोगेषूपयोज्यन्ते, नहि तेषां परिज्ञानं विना तानि ग्रीसभिषजो हृदये स्वतः प्रतिभातुं कल्पन्ते। अनेनैव निदर्शनेन डॉ. हिपोक्रिटसस्य भेषज्यविषये भारतीयभैषज्यविषयाणां रोगनिदानौषधोपचारादिषु दृश्यमानं साम्यमपि तस्य भारतीयविज्ञानमूलकतां द्रढयितुं शक्नोति। एवमेव बहूनि प्रमाणानि निर्दिश्य डॉ. जे. जे. मोदीमहाशयेन Is Ayurveda a quackery इत्यत्र, रायलएशियाटिकसोसाइठ्यां पठिते पत्रेऽपि सर्वविदेशीयभैषज्यपद्धतीनां भारतीयायुर्वेदपद्धतिरेव मूल⁴मिति निरूपितमस्ति। तदीयवैद्यकग्रन्थे भारतमात्रोद्भविनोऽनेके ईदृशावनस्पत्योषधयो निर्दिष्टाः। तेन शब्दतोऽर्थतश्च भारतीयवैद्यकविज्ञानं तस्य साक्षात् परम्परया वाऽऽसीदित्यकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यं भवति॥

यद्यपि ‘भारताद् बहुशो विज्ञानान्तराणि ग्रीसेन गृहीतानि, भैषज्यविद्या गृहीता न वा, भैषज्यविद्यायां ग्रीसस्य प्रभावः पतितो न वेत्यपि निश्चेतुं न शक्यते’ इति प्रथमतॊ निर्दिश्य, ‘त्रिपिटकसंवादेन चरकस्य कनिष्कसामयिकत्वावगमे भारतीयवैद्यकात् प्राक्तनत्वं हिपोक्रिटसस्य, तेन ग्रीसस्य भारते प्रभावः पतितः’ इति म्या⁵कडोनलमहाशयेन पश्चाल्लिखितं

---

१. (a) Some five centuries before Christ, Hippocrates in his Materia Medica recommends several Indian plants mentioned in Sanskrit works of much anterior date, as for instance, Sesamum indicum (tila), Nardostachys Jatamansi (Jatamansi), Boswellia thurifera (kunduru), Zingiber officinale (Shringavera), Piper (Nigrum (Marichi), etc. In the first century of the Christian Era, Dioscorides, a Greek physician, thoroughly investigated the medicinal virtues of many Indian plants which were then taken to the market of Europe, and incoporated in his extant book on Materia Medica, which for many ages was received as a standard work.
A Short History of Aryan Medical Science P. 123 by H. H. Bhagvatsinhajee.
(b) There is similarity in the names of Greek and Indian medicine:-Gk. Pepero, Pepercosriza, Costus, Ziggiberis Indian-Pippali, Pippalimula, Kustha, Sṛngavera Gk. Kardamomos, Hakoros, Bdellion Sakkaron, Ind. Kardama, Vaca, Guggulu, Sarkarā.
Hellenism in Ancient India P. 203 J. Jolly-Medicine.

२. Hippocras, and old medicinal drink or cordial, made of wine mixed with spices such as cinnamon, ginger and sugar. E. B. Vol. XI P. 584.

३. India in Greece by Pococke. P. 363.

४. The virtues of the Indian drugs were known not only in the country of their birth, but in other countries as well.
History of Aryan Medical Science. (Gondal).

५. History of Sanskrit Literature P. 421 by A. A. Macdonell.