काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १२१

दृश्यते । परं यदि नाम चरकाचार्य एवास्या आत्रेयसंहितायामूलाचार्योऽभविष्यत्, तदा एवमनुसन्धीयमानं पौर्वापर्यं समभविष्यत् । तत्र चरकाचार्यः खलु चरकनाम्ना प्रसिद्धाया आत्रेयसंहितायाः न निर्माता, अपि तु पश्चात् प्रतिसंस्कर्तैव । संहितायाः कालस्तु आत्रेयाग्निवेशयोः समय इति पूर्वमुक्तमेव । काश्यपभेदादिनिर्देशसंवादोऽप्यमुमेवार्थं द्रढयति । आत्रेयस्त्वौपनिषत्कालिक इत्यवोचाम । अन्ततो गत्वा तिब्बतीयोपकथावलम्बनेऽपि बुद्धान्नार्वाचीन आत्रेयः सिद्ध्यति । अनेन पौर्वापर्य्यायेन प्रत्युत आत्रेयस्य विद्याप्रभावो हिपोक्रिटसवैद्यके पतित इति वक्तव्यमायाति, न पुनर्वैपरीत्यम् ।।

हिपोक्रिटसात् पूर्वोद्भूवेन वैद्येन इम्पीड़ोक्लिस१ (Empedocles) नाम्नाऽपि अध्यात्मविद्या पूर्वदेशादेवाधीता, भैषज्यविद्याऽपि तत एवाधीता स्यादिति; हिपोक्रिटसेनापि भैषज्यविद्या भारतादेवाधीता इति च केचन वदन्ति । हिपोक्रिटसस्य भारतागमनं गोण्डलीयठा२कुरमहाशयेन निर्दिष्टमप्युपलभ्यते । इम्पीड़ोक्लिसस्य भारवतोपकण्ठपर्यन्तमागमनस्य साधकप्रमाणोपलम्भेऽपि हिपोक्रिटसस्य भारतागमने प्रमाणं किंरूपमिति पर्येवेक्षणीयं भवति । हिपोक्रिटसेन न केवलं स्वदेश एव, अपि तु दूरदे३शानप्युपेत्य विज्ञानानि सञ्चितातीति विदुषां निर्देशेन सर्वतो विज्ञानमधुबिन्दूँश्चिन्वानस्यास्य पुराकालतो भैषज्यादिविद्यासु प्रतिष्ठिते भारते तदुपकण्ठे वाऽप्युपगमो न खलु न सम्भवति, किन्तु स्पष्टोल्लेखानुपलम्भेन भारते तेन विद्यायाः प्रदानमिव साक्षादादानमपि नैव निश्चेतुं शक्यते ।।

यद्यपि प्रथमडेरियसन्नृपसमये (B. C. 521) डेमोकेडिसनाम्नो यवनशल्यवैद्यस्य ईरानदेशे आगमनवृत्तं ल४भ्यते, तथाऽपि तत्समयस्य हिपोक्रिटसात् प्राग्भावेन तद्द्वारा हिपोक्रिटसीयाम्प्रदायप्रभावपातशङ्काया अपि नावसरः । हिपोक्रिट्ससमयादुत्तरं टेरियस्यस्य५ अर्दक्षीरमेमनून (Artaxerexes Memnon B C. 404-359) नृपसमये B. C. चतुर्थशताब्द्यामिरानदेशे भारवतोपकण्ठे च, मेगस्थ६नीजस्य B. C. चतुर्थशताब्दन्ते भारते उपगमवृत्तं लभ्यते । तथाऽपि तयोः हिपोक्रिटसस्यैव सम्प्रदायानुयायित्वे साधकं प्रमाणं नोपलभ्यते । टेरियसेन हिपोक्रिट्सीयस्य आर्टिकुलेसननामकग्रन्थस्य सकृदभिधानेऽपि तत्साम्प्रदायिकत्वमेवास्येत्यत्र साधकं नोपलभ्यते । राजदौत्यमादाय भारतमुपगतस्य मेगस्थनीजस्य ग्रीसवैद्यत्वे सत्यपि ग्रीसवैद्यकविषयाणामुपदेशनप्रचारण-प्रयोगाद्युल्लेखा न क्वाप्युपलभ्यते । प्रत्युत तेनापि भारतीयवैद्यानां प्रशंसनं तद्द्वारा वैदिकजनानामारोग्यसम्पादनमुल्लिखितमस्ति । वैद्येन सताऽप्यनेन भारतीयवैद्यानां समादरणां तद्द्वारौषधिकरणमपि प्रत्युत भारतीयवैद्यकविज्ञानस्यैव समृद्धिमतिरेकं चं साधयति । भारवतोपकण्ठमुपगतेन टेरियसेनापि हिपोकिटससांप्रदायिकस्य७ सम्प्रदायान्तरीयस्य वा ग्रीसवैद्यकस्य भारते प्रचारणोपदेशनादेवृत्तस्यालाभेन स्वीये इण्डिकानाम्नि ग्रन्थेऽप्यनुल्लेखेन च तद्द्वाराऽपि भारते प्रभावपातो न दृश्यते । प्रत्युत उत्तरभारतमेत्य विनिवृत्तेन तेन स्वीये त्रयोविंशतिग्रन्थात्मके पर्सिकानाम्नि ग्रन्थे इण्डिकानाम्नि ग्रन्थे च भारतविषये बहुशो निरूपितमस्ति । तत्र भारतीयगजकपिशुकसारिकाकीटरङ्गादिविषये इव

---

१. According to Greek tradition, Thales, Empedocles, Anaxagoras, Democritus and others undertook journeys to oriental countries in order to study philosophy. Hence there is at least the historical possibility of the Greeks having been influenced by Indian thought through Persia. History of Hindu Chemistry Vol. I. P. 22. by Dr. P. C. Roy. २. In the opinion of some writers, Hippocrates acquired his knowledge of medicine in India. Short History of Aryan Medical Science P. 190. by H. H. Bhagvatsinhajee. ३. It is said and is is likely that Hippocrates travelled widely. E. B. Vol. XI P. 584. ४. History of Greece Vol. IV Grotes P. 181 f. Hippocrates Vol. III P. XVI. ५. The Surgical Instruments of the Hindus by G. N. Mukhopadhyay Vol. I P. 344. History of Sanskrit Literature P. 514-A. B. Keith. ६. Ibid Vol. I P. 344. by G. N. Mukhopadhyay. ७. E. B. Vol. VI P. 832.