काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१३२ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

---

अन्तियोक—(योन) यवननृपस्य (Antiochos Theos B. C. 261-246 King of Syria), तुर्मयसस्य (Ptolemaeos Philadelphos, King of Egypt 285-247 B. C.), अन्तिकोननृपस्य (Antigonos Gonates of Macedonia) 278-239 B. C.), मगस्य (Magas of Cyrene to the West of Egypt died 258 B. C.) अलीकसुन्दरस्य (अलेक्जेण्डरस्य) (Alexander of Epirus 272-258 B. C. मतान्तरेण Alexander of Corinth 252-244 B. C.) च देशेषु यवनकम्बोजेषु नीचचोलपाण्ड्यताम्रपर्णीयदरदविषवज्रनाभकनाभप्रान्त-भोजपितिनिक्यान्ध्रपुलिन्दादिष्वपि अशोकस्य धर्मविजयो धर्मानुशिष्टिश्च उपलभ्यते। एतल्लेखतो भारतीयतत्तत्प्रदेशेष्विव दविष्ठेषु पर्यन्तगतेषु सीरियामिश्रमेकडोनियापश्चिममिश्रैपिरसयवनकम्बोजादिदेशेष्वपि भारतीयधर्मप्रतिष्ठापनमशोकेन विहितमवगम्यते। कालचक्रव्याख्यायां विम^१लप्रभायामपि बुद्धनिर्वाणोत्तरं तत्तद्देशेषु तत्तद्भाषासु यानत्रयपिटकबौद्धग्रन्थानामनुवादेन धर्मप्रचारो निर्दिष्टोऽस्ति। तत्रापि पारसीकदेशस्य नीलनद्युत्तरे रुक्मदेशस्य चोल्लेखोऽस्ति।

अशोकनृपतिना न केवलं धर्मविजयो धर्मानुशिष्टिश्च व्यधायि, अपि तु तदीये शाहावाजगडीप्रदेशस्थे—

‘सर्वत्र विजिते देवानां प्रियस्य प्रियदर्शिनोराज्ञो ये चान्ता यथा चोडाः पाण्ड्याः सत्यपुत्रः केरलपुत्रस्ताम्रपर्णी अन्तियोको नाम यवनराजो, ये चान्ये तस्यान्तियोकस्य सामन्ता राजानः, सर्वत्र देवानां प्रियस्य प्रियदर्शिनो राज्ञो द्वे चिकित्से कृते मनुष्यचिकित्सा च पशुचिकित्सा च, औषधानि मनुष्योपगानि च पशूपगानि च यत्र यत्र न सन्ति सर्वत्रहारितानि च रोपितानि च। मार्गेषु वृक्षा रोपिता उदपानानि च खानितानि प्रतिभोगाय पशुमनुष्याणाम्’ इति द्वितीयशिला^२लेखे अशोकेन भारते तत्तत्प्रदेशेष्विव भारतबहिर्भूतेषु अन्तियोकस्य यवनराजस्य तस्य समन्ताद्वर्तिनामन्येषां नृपाणां च देशेष्वपि मनुष्याणां पशूनामपि द्विविधाश्चिकित्सासंस्थाः प्रवर्तिताः, मनुष्याणां पशूनां चोपयोगीन्ग्यौषधान्यपि व्यवस्थापितानि। ओषधिवृक्षाः फलमूलादितरवोऽपि यथापेक्षं सर्वत्र नीता रोपिताश्चेति लेखेन भारत इव बाह्येषु अन्तियोकादीनां देशेष्वपि तदापर्यन्तमपि भारतीयचिकित्सापद्धतेर्भारतीयौषधानां च अपेक्षणं प्रवर्तनं प्रचारणं च स्फुटीभवति। त्रयोदशे धर्मविजयशिलालेखे अन्तियोकेन समं तुर्मया-ऽन्तिकोन-मगा-ऽलीकसुन्दरनृपाणां चतुर्णां स्पष्टमेवोल्लेखोऽस्ति। तत्र-अष्टशतयोजनानि परितो वर्तमानतया च तद्देशानां निर्देशो दृश्यते। द्वितीये शिलालेखे अन्तियोको यवन^३राजस्तु नामग्राहं गृहीतोऽस्ति। अन्येषां तु ‘ये चान्ये तस्यान्तियोकस्य सामन्ता राजानः’ इति तस्य समन्ताद्वर्तितया सामान्यत एवोल्लेखदर्शनेऽपि अन्तियोकसाहचर्याद्भौगोलिकदृष्ट्या सीरियाप्रदेशं परितो वर्तमानतया सामन्तत्वौचित्याच्च त्रयोदश^४शिलालेखे अन्तियोकेन समं निर्दिष्टा ये तुर्मयान्तिकोनमगालीकसुन्दर-नृपाः, त एव अत्रापि राजान इत्यवबोधिता भवेयुः। ग्रीसाधिपतेः अलेक्जेण्डरस्य प्राक्तनतया अशोकसामयिकैर्नृपान्तरैः सहैककालिकत्वाभावेऽपि भारते आगमनेन पूर्वैः परिचितस्य अलेक्जेण्डरस्य पूर्वकालिकं सम्बन्धं लक्षीकृत्य अलीकसुन्दरशब्देनात्र

---

१. ‘इह तथागताभिसम्बुद्धे भगवति परिनिर्वृते सति सङ्गीतिकारकैर्य्यानत्रयं पुस्तके लिखितं, तथागतनियमेन पिटकत्रयं मगधभाषया सिन्धुभाषया, सूत्रान्तं संस्कृतभाषया, पारमितानयं मन्त्रनयं तन्त्रतन्त्रान्तरं संस्कृतभाषया प्राकृतभाषया अपभ्रंशभाषया संस्कृतशबरादिम्लेच्छभाषया इत्येवमादिः सर्वज्ञदेशितो धर्मः सङ्गीतिकारैर्लिखितः। तथा बोटविषये यानत्रयं बोटभाषया लिखितं, चीने चीनभाषया, महाचीने महाचीनभाषया, पारसिकदेशे पारसिकभाषया, शीतनद्युत्तरे चम्पकविषयभाषया, वानरविषये (वानर) भाषया, सुवर्णाख्यं (सुवर्ण) विषयभाषया, नीलानद्युत्तरे रुक्मविषयभाषया, सुरम्माविषये (सुरम्मा) भाषया, एवं कोटिकोटिग्रामात्मकेषु षण्णवतिविषयेषु (षण्णवति) विषयभाषया लिखितम्। एनं द्वादशखण्डेषु स्वर्गमर्त्यपातालेषु नानासङ्गीतिकारकैर्य्यानत्रयं लिखितम्’ इति।
कालचक्रटीकायां विमलप्रभायां ताडपत्रीयायां ४४ पत्रे.
२. Inscriptions of Asoka by Hultzssh. P. 51, 66.
३. अनयोर्द्वितीयत्रयोदशशिलालेखयोः सीरियाधिपतेः अस्तियोकस्यैव यवनराजत्वेन निर्देशादलीकसुन्दरस्य तथात्वेनानिर्देशाच्च पूर्वकाले सिरियाप्रदेशगतजातेरेव यवनशब्देन व्यवहार आसीन्ननु इति प्रतीयते। साम्प्रतिकानां तु यवनशब्देन ग्रोका एवावबोध्यन्ते इति धारणाऽस्ति। विचारणीयमेतत्।
४. Inscriptions of Asoka-Hultzsch Pp. 66-67.