काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः

१३५

उत्तरकालेऽपि भारतीयवैद्यो मंकनामकः अरबाधिपतेः (खलिफा) हारूनअलरसीद (A. D. 700) नामकस्य राजकुलमुपेत्य तदीयरोगं निरवारयत्, चरकीयविषतन्त्रस्य पर्शियनभाषायामनुवादं चाकरोत्, इति; Saleh (शल्य) नामकोऽपि भारतीयवैद्यः खलिफाहारूनअलरसीदस्य राजकुले आसीत्, स प्यालिष्टाइनप्रदेशे गत्वा तत इजिष्टप्रदेशमुपेत्य तत्रैव देहं जहौ, इति च आरव्यविदुषा इन्बअसेवनाम्ना निर्दिष्ट^१मस्ति। एतद्दर्शनेन इतः पूर्वमपि कति भारतीया विद्वांसो वैद्याश्च दूरदूरमपि प्राप्ताः सम्भाव्यन्ते ।।

तदेवमुपदर्शितदिशा पाथागोरसादिसमयतः समये समये बहूनां ग्रीकजनानां विद्यालब्धये भारवोपगमस्य, भारताद्द्वारतोपकण्ठाद्वा भारतीयविषयाणामवगमस्य, भारतीयविदुषामपि केषाञ्चित् पूर्वकालाद् ग्रीसदेशोपगमस्य, भारतीयविदुषां तत्र समादरस्य, भारतनिवर्तने भारतीयवैद्यानामतिशयानुसन्धानेन ग्रीसाधिपतिना स्वदेशे नयनस्य, अशोकसमयेऽपि तदीयशिलालेखानुसारेण पाश्चात्त्यदेशेषु भारतीयभैषज्यप्रस्थानप्रचारस्य चेतिवृत्ततो लाभेन, हिपोक्रिटसनाम्ना प्रसिद्धानां सर्वेषां ग्रन्थानामपौर्वकालिकत्वस्य पश्चादपि विकसितविज्ञानमयानां लेखानां तत्र सम्मेलनस्य विद्वद्भिः परिदृष्टतया, भारतीयवैद्यके ग्रीसवैद्यकासाधारणलिङ्गानुपलम्भेन, प्रत्युत भारतीयवैद्यकच्छायालिङ्गानां ग्रीसवैद्यके बहुश उपलम्भेन च पुराकालादेवमिथः परिचयमितस्ततो यातायातं कुर्वद्भिः पाथागोरसादिभिर्भारतीयैर्वा भारतीयभैषज्यविज्ञानं न्यूनाधिकैरंशैः समये समये ग्रीसवैद्यकस्य शरीरपुष्टये सम्पादितमुपलक्ष्यते; हिपोक्रिटससमयस्तस्ततः कियतोऽपि पूर्वसमयतो वा उदिते वैज्ञानिके ग्रीसभैषज्ये मिश्रबेब्लोनियादिप्राचीनदेशान्तरविज्ञानामपि प्रभावो न्यूनाधिकभावेन पतित एव, किन्तु ग्रीसभैषज्यं देशान्तराणामिव साक्षात् परम्परया वा भारतस्याप्यधमर्णभावं भजत्येवेति प्रतिभाति, न पुनः पश्चादुदिता ग्रीसस्य सविज्ञाना भैषज्यविद्या पूर्वतः प्रतिष्ठिते भारतीयायुर्वेदवैद्यके लेशतोऽपि आलोकप्रदानाय बभूवेति अप्रतिहतं दर्शनमुन्मिषति ।।

महाविदुषा हिपो क्रिटसेन भैषज्यविषये देशान्तरेभ्यः प्रक्रियान्तरेभ्योऽपि वा उपयोगिनो विषयान् निरीक्ष्य स्वीयविचारनिकषोज्ज्वलांश्च विषयानुपादाय भैषज्यविषये अत्युत्तमा निबन्धाः सम्पादिताः । येनासौ पाश्चात्त्यदेशीयवैद्यकस्य

---

not always to be found, to alter early impressions. Still candour and truth require us to examine the value of new facts in history as they are discovered, so as to arrive at just conclusions'.

The Greeks themselves did not lay claim to the honour (which is now after claimed for them by modern writers) of originating ancient culture generally, or the science of medicine in particular. Nearchus (apud Arrian) informs of that 'the Grecian physicians found no remedy against the bite of snakes, but the Indians cured those who happened to incur that misfortune'. Arrian himself tells us that the Greeks, 'when Indisposed applied to their sophists (Brahmans)', who, by wonderful, and even more than human means, cured whatever would admit of cure'. Diosorides who lived in the first Century. A. D., is the most copious author on the Materia Medica of the ancients, and Dr. Royle has in an exhaustive inquiry shown how much of his Materia Medica was taken from the more ancient Materia Medica of the Hindus. The same remark holds good with regard to Theophrastus, who lived in the third Century B. C., while even the physician Classias, who lived in the fifth Century B. C., wrote an account of India, which Dr. H. H. Wilson has shown, contains notices of the natural products of India, But the chain of evidence is complete when Hippocrates is called the 'Father of Medicine'. because he first cultivated the subject as science in Europe, is shown to have borrowed his Materia Medica from the Hindus. We refer our reeders for evidence to Dr. Royle's excellent essay. 'It is to the Hindus', says Dr. Wise, 'We owe the first system of medicine.'

Civilisation in India Vol, II P. 249.
(हिन्दू सभ्यता का इतिहास)

---

१. Ancient and Mediaeval India. Vol. I Mrs. Manning P. 353.

१० का.सं.