काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः । १३१

---

सद्भावे चित्रकलायां गुणाधानमपि सम्भवतीत्यत्र न कस्यापि विमतिः। परं यथावच्चित्राङ्कनदर्शनमात्रेणान्तः-शारीरकावयवानामपि विशेषज्ञानं कल्पयितुं न शक्यते। शस्त्रवैद्यकोपयोगि शारीरकविज्ञानं त्वान्तरं सूक्ष्मं बहुविषयोपबृंहितं विभिन्नमेव। अद्यत्वेऽपि चित्रकलायां निष्णाता अप्यान्तरशारीरकज्ञानविनाकृताः, अन्तःशारीरकज्ञानपूर्णा अपि चित्रनिर्माणे अकृतहस्ताश्च बहुशो दृश्यन्त एव। बाह्यमान्तरं चेदं विज्ञानं पृथक्पृथक्प्रस्थानरूपमेवेति एकतो विज्ञानदर्शनं विज्ञानान्तरमप्यवगमयितुं न प्रभवति॥

यः खलु मिलाण्डरो नाम ग्रीसदेशीयः साकेतपर्यन्तं भारतमभ्येत्य पश्चाद् बौद्धधर्ममग्रहीत्, तदीयवृत्तसम्बन्धिनि मिलिन्दप्रश्ननामके बौद्धपालीग्रन्थे यवनाधिपं मिलाण्डरं प्रत्युपदेशे धन्व¹न्तर्यादीनामुल्लेखश्च पूर्वं (पृ. ३१) प्रदर्शित एव। बा²णविद्धव्रणे मांसविकृत्यां त्रिदोषवृद्ध्या ज्वराद्युत्पत्तौ यथा व्रणं शस्त्रेणावकार्य क्षारादिभिः संशोध्य लेपेन शोथं निवत्र्य शस्त्रचिकित्सका भिषजश्चोपचरन्ति, तथा विधाने न पापम्, अपि तु लोकोपकार इति दृष्टान्तविधया व्रणोपचारे शस्त्रचालने व्रणबन्धे च तदीयाः सूक्ष्मा विशेषाः, स्थले स्थले विरेचनरोगोत्पत्ति निदानौषधप्रयोगादीनां बहूनां वैद्यकविषयाणामुल्लेखाश्च तत्र सन्ति॥

B. C. ६०० वर्षपूर्वमपि भारतीयभैषज्यविद्याऽतीवोन्नताऽऽसीत्, शस्त्रचिकित्सनम्, अस्थ्यादिज्ञानं, शारीरककौशलं चासीदिति; भारतीयप्राचीनवैद्यकग्रन्थेष्वपि शारीरकविज्ञानस्य विशेषतो विवरणं सर्वेषां विस्मयावहमुपलभ्यते इति; हिपोक्रिटसीयसम्प्रदाये शवच्छेदनविद्याया विवरणं न लक्ष्यते, टेरियसस्य भारते आगमनमपि लभ्यते, ग्रीसीयशारीरकविज्ञानस्य मूलं भारतीयशारीरकविज्ञानमित्येतन्न प्रत्याख्यातुं शक्यते इति चैवमादयो भारतीयवैद्यकस्य गौरवोल्लेखाः हार्नल³ (Hoernle) महाशयस्य बहुशो दृश्यन्ते॥

---

१. ‘Nārada, Dhanvantari, Aṅgiras and Kapila ....... all these teachers knowing thoroughly and of themselves and without any omission, the rise of disease and its cause and nature and progress and cure and treatment and management—each of them composed his treatise in bloc ......’
Questions of King Milinda T. W. Rhys Davids Vol. XXX VI.

२. Suppose, in treating a wound ........ an able physician and surgeon were to anoint it with a rough, sharp, bitter stinging ointment to the end that the inflammation had gone down ...... suppose he were then to cut into it with a lancet and burn it with caustic. And when he hed causterised it, suppose he were to prescribe an alkaline wash, and anoint it with some drug to the end that the wound might heal up and the sick man recover his health. Now, tell me O King, ‘would it be out of cruelty that the surgeon thus smeared with ointment and cut with the lancet and causterised with the smell of caustic and administered a salty wash’ ?
The questions of King Milinda (translated by)
T. W. Rhys Davids Vol. XXXV.

३. Considering that we have no direct evidence of the practice of human dissection in the Hippocratic school, but know of the visit, about 400 B. C., of Ktesias to India, the alternative conclusion of a dependence of Greek anatomy on that of India cannot be simply put aside. P. IV.
Probably it will come as a surprise to many, as it did to myself, to discover the amount of anatomical knowledge which is disclosed in the works of the earliest medical works of India. Its extent and accuracy are surprising, when we allow for their early age—probably the sixth century before Christ—and their peculiar methods of definition.
Medicine of Ancient India—P. III. Vol. I by Hoernle.