काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१४८ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

पौष्कलावतकरवीर्यौरभ्राद्याचार्येषु वितर्कः

पूर्वेषामभिधानानि पितुर्मातुराचार्यस्य गोत्रस्य देशस्य असाधारणगुणविशेषस्य वा सम्बन्धमुपादाय व्यवहृतानि प्रायशो दृश्यन्ते। तेन प्राचीनव्यक्तिविशेषाणां नाम्नो दर्शने देशव्यक्तिविशेषादिकं किन्नाम मूलमुपादायेत्थं व्यवहृतमिति जिज्ञासा निर्वक्तुं नयने उन्मीलयति। एतन्न्यायेन साधितशब्दात्मकाः पौष्कलावतादयो नामविशेषा अपि कञ्चन देशविशेषं व्यक्तिविशेषं वा मूलसम्बन्धितयोपादाय ‘तत्र जातः, तत्र भवः’ इत्याद्यर्थविशेषप्रत्ययेन निष्पन्ना भवेयुः॥

तत्र पुष्कलावतो नाम न कोऽपि व्यक्तिविशेषो भारतीयेतिवृत्ते लभ्यते। किन्तु प्रदेशविशेषबोधकतया स शब्दो लभ्यते। पौष्कलावतो नाम ‘पुष्कलावतदेशे भव’ इत्यर्थमादाय देशनाम्ना तथा व्यवहृतः प्रतिभाति। पौष्कलावतो नाम भरतपुत्रेण पुष्कलेन निवेशित इति विष्णुपुराणे^१ऽस्ति। वाल्मीकिरामायणे^२ऽप्येतदुल्लेखोऽस्ति। आसन्दीवत्पस्त्यावच्छर्यणा-वदित्यादिभिर्वेददृष्टस्थाननामभिर्महाभारतोक्तवारणावतनाम्ना च सह सारूप्यं वहदिदं पौष्कलावतनाम स्वरूपेणापि भारतपश्चिमविभागीयप्राचीनदेशं प्रत्याययति। एतन्नाम्नी गान्धारराज्यस्य प्राचीना राजधानी चासीत्। अलेकजेण्डरागमनसमयेऽपीयं नगरी गान्धारे प्राधान्येनासीत्। एरियन्-ष्ट्रेवो-टालेमीप्रभृतिभिर्बहुभिः प्राचीनग्रीसविद्वद्भिः सिन्धोर्नातिदूरे महानगरतया अस्या उल्ले खेन ग्रीकजनैरपि विशेषतः परिचिता कीर्तिता चेय^३मासीत्। तत्प्रदेशीय एवायमाचार्यः पौष्कलावतः सम्भाव्यते। सुश्रुतेन शल्यप्रधान^४तन्त्रकर्तृतया सविशेषं निर्दिष्टोऽयं शस्त्रवैद्यके गान्धारप्रदेशस्यापि पुरा प्रतिष्ठामवबोधयति॥

करवीर्यशब्दः ‘करवीरप्रदेशे भव’ इत्यर्थमवबोधयन्निव भाति। करवीर^५पुरं दृषद्वत्यास्तटे आसीदित्युपलभ्यते। कालिकापुराणेऽप्यस्य करवीरपुरस्योल्लेखोऽस्ति। दृषद्वती वेदेऽपि प्रसिद्धा। करवीरपुरोद्भवत्वेन तस्य तथाऽभिहितत्वे तत्प्रदेशीयत्वमप्यस्याचार्यस्य सम्भवति। किंवा शस्त्रचिकित्साविद्वत्तया करगतं तत्कौशलरूपं वीर्यं वहन्नाचार्यविशेषोऽनेन नाम्ना प्रसिद्धोऽपि सम्भवति॥

किञ्च—इरानदेशीयप्राचीनावेस्ताग्रन्थाभ्यन्तरे वेन्दिदादनाम्नि भैषज्यप्रकरणे तदीयशल्यचिकित्साविज्ञानस्य मूलाचार्यः क्षथ्रवैर्र्यनाम्ना कीर्तितोऽस्ति। अद्यत्वे व्यवह्रियमाणस्य वेन्दिदादशब्दस्य प्राचीनं स्वरूपं विदैवोदात^६ इत्युच्यते। वैदिकसम्प्रदाये समीचीनभावावबोधकेषु सुरदेवादिBack/शब्देषु तेषामसदर्थावभासेन किल सदर्थपर्यवसानाय असुरविदेवादिप्रयोगस्य दर्शनेन तन्न्यायेन दैवोदासशब्देऽपि ‘दिव’-शब्देन सह ‘वि’-शब्दस्य सम्पर्केण भैषज्यविद्यायुतविभागबोधको विदैवोदातशब्दः अपभ्रंशभावेन दैवोदाससम्प्रदायमभिप्रैति किमु इति तर्कनाऽप्युदेति। अहुरमज्दात औषधीन् क्षथ्रवैर्र्यात् सोहरवराच्च कायचिकित्साशस्त्रचिकित्साविज्ञाने च श्रितोऽवाप्तवानिति, तत्र शस्त्रविज्ञानस्याद्य उद्भावकः क्षथ्र^७वैर्र्य इति चोल्लिख्यते। श्रितस्याप्याचार्यभावेन निर्दिष्टौ क्षथ्रवैर्र्यः सोहरवरश्च कौ? इत्यनुसन्धातुं युज्यते। विदैवोदातशब्दे दैवोदासशब्दस्य प्रतिभानेन तत्साहचर्येण चिकित्साविज्ञानाचार्यविशेषे सोहरवरे सुश्रुतस्य, शल्यचिकित्साविज्ञाननवोद्भावके क्षथ्रवैर्र्ये दिवोदासशिष्यस्य

---

१. Viṣṇu Purāṇa (Bk. IV. Ch. 4) trans. by H. H. Wilson Vol. III, P. 319.
२. Rāmāyaṇa-uttara, Chs, 101, 114, Lassen-J. A. S. B. 1840, P. 476.
३. Penkalaltis (Pukkalaoli-Pali; Puskalavati Skt.) which is also of great size and not far from the Indus.
M'crindle's–Megasthenes & Arrian. P. 184.
४. औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम्। शेषाणां शल्यतन्त्राणां मूलान्येतानि निर्दिशेत्॥ सुश्रुते. सू. स्था. अ. ४
५. Sanskrit-Wortlbuch Vol. I, P. 112; by O. Bo htlingk & R. Roth.
६. (a) Essays on the Religion of the Parsis by M. Hang P. 268.
(b) Zendavesta Part I (S. B. E. Vol. IV) P. LXX by J. Darmesteter.
७. Zendavesta Part I (S. B. E. Vol. IV) P. 226-27, J. Darmesteter.