काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १४९

शल्यप्रस्थानाचार्यस्य सुश्रुतसतीर्थ्यस्य करवीर्यस्य शब्दतः कार्यतश्च सन्निकर्षेण काचन आभा उदेति। भारतीयपूर्वाचार्यकृतो निर्देशो बाह्लीकभिषजः काङ्कायनस्य भारतेन परिचयमिव, वेन्दिदादनिर्देशो भारतीयाचार्याणां दिवोदाससुश्रुतकरवीर्याणामिरानेन परिचयमभिव्यञ्जयति किमु ?। अवेस्तायां भारतीयशब्दविषयादीनां साम्यं पूर्वमुक्तमेव। तद्वद्भैषज्यानुसन्धानेऽपि—

अथर्ववेदे	अवेस्तायाम्	अर्थः
तक्मन्	तफ्नु	ज्वरः
अप्वा	अजह्नु	अपवाहः
पामा (सुश्रुतेऽपि)	पामन्	चर्मरोगः
शीर्षक्तिः	सारस्त्य	शिरोरोगः
सारणः	सारन^१

एवं कुरुघ (दुष्टव्रण), दुरुक् (अश्मरी), अघोस्ति (शीर्णास्थि), दञ्जु (ज्वर) र इत्यादिशब्देष्वपि कुरुक्, दृषत, ..... ऽस्थि, दाह इत्यादिसंस्कृतशब्दापभ्रंशता प्रतीयते। अन्येष्वपि शब्देष्वनुसन्धाने बहुशः साम्यं प्रतिच्छाया वोपलक्ष्येत। अवेस्तायां मानसं शारीरकं चेति द्विधा^२ स्वास्थ्यं वर्ण्यते। सुश्रुतेऽपि 'पुनश्च द्विविधाः शारीरा मानसाश्च' (सू. स्था. अ. २४) इति द्वैविध्योल्लेखोऽस्ति। अवेस्तायां मन्त्र (मन्त्र), उर्वर (उर्वीरूह), केरेत (कर्तिका, कर्तरी, करपत्रं वा) इति मन्त्रवनस्पत्योषधिशस्त्ररूपास्त्रयो रोगनिवर्तनोपा^३याः कीर्तिताः सन्ति। भारतीये भैषज्यसम्प्रदायेऽपि मन्त्रौषधशस्त्ररूपास्त्रिधा प्रतीकारोपायाः पूर्वानुवृता दृश्यन्ते। अवेस्तायां 'गौकिर^४न, इति, यस्य पश्चाद्द्द्रवभाषायां 'गोकार्त' इति रूपं जातम्, तस्य सर्वप्रधानौषधिवृक्षभावेन निर्देशोऽस्ति। यः शब्दो 'गोकर्ण' इति अश्वगन्धावाचकस्य संस्कृतशब्दस्य विकृतिरिव भाति। अश्वगन्धाया आयुर्वेदेऽपि प्राशस्त्यं कीर्त्यते। सोमस्य यज्ञसम्बन्धितया ओषधिभावेन चोभयथाऽप्युपयोग उभयत्र दृश्यते। अवेस्तायां भैषज्यविज्ञानं, वैद्यः, रोगः, रोगनिवृत्त्युपाय इति भैषज्यस्य चत्वार^५: पादाः कीर्तिताः सन्ति। आयुर्वेदीयसम्प्रदायेऽपि भैषज्यविज्ञानं, वैद्यः रोगः, परिचारक इति कचन अंशो गणनीयांशनविभेदेऽपि धन्व^६न्तरिकश्यपात्रेयभेदादिभिश्चतुष्पाद-सिद्धान्त उपवर्णितोऽस्ति। थ्रितेन अहुरोमज्दातो विषप्रतीकाराय 'विसचित्तं', शल्यचिकित्सार्थं सौवर्णाग्रच्छुरिका च लब्धे इत्युप^७वर्ण्यते। विसचित्तमिति शब्दे 'विषचिकित्सा विषकृत्यं वा' अस्य शब्दस्य छायेव प्रतिभाति। भारतीये सम्प्रदायेऽपि

---

१. सारणसारनशब्दयोरानुपूर्वीसाम्येऽपि वैदिकस्य अतीसारबोधकतया, अवेस्तागतस्य शिरोरोगबोधकतया निर्देशेन अर्थभेदो दृश्यते।
२. E. R. E. Vol. IV P. 758 by L. C. Casartelli.
३. Ibid Vol. IV P. 758 by L. C. Casartelli.
४. (a) Zendavesta Part I (S. B. E. Vol. IV), P. 227. (b) E. R. E. Vol. IV P. 758 by L. C. Casartelli.
५. It is curious to remark that Hindu medical science also distinguished the four feet (Pada) of medicine. which, however, were reckoned as the physician, disease, medicine, the nurse; while Hippocrates has a threefold division. (de morb, Vulg. i. 1.)
E. R. E. Vol. IV P. 759 by L. C. Casartelli
६. सुश्रुते—वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः। एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः ॥ सू. स्था. अ. ३४
काश्यपीये—भिषक्, भेषजम्, आतुरः, परिचारक इति। पृ. ३७ चरके—भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम् ॥ सू. स्था. अ. ९
७. (a) As Khshathravairya presides our metals it was a knife he received, 'of which the point and the base were set in gold'. He was therefore the first who healed with knife, as well as the first who healed with herbs. Zendavesta Part I (S. B. E. Vol. IV), P. 227.
(b) E. R.E. Vol. IV, P. 758.