काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१५०	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

कर्णवेधे सौवर्णसूच्याः, चूडाक्षुरकर्मणि सुवर्णसम्पृक्तक्षुरस्य उपादेयत्वं लभ्यते। सुश्रुते शल्यचिकित्साशास्त्रोपवर्णने ‘तानि (शस्त्राणि) प्रायशो लौहानि भवन्ति’ इत्युक्तमस्ति। यस्य व्याख्यायां ‘लोहाः पञ्च सुवर्णादयः’ इति सुवर्णप्रमुखभावेन निर्देशोऽस्ति। एवं दर्शनेन तदीयप्रथमवैद्यस्य त्रितस्याऽप्याचार्यभावेन निर्दिष्टस्यावबोधके क्षथ्रवैर्यशब्दे करवीर्य-क्षेत्रवीर्य-क्षतवीर्येत्यादिभारतीयसंस्कृतच्छायाया दृश्यमानतया भारतीयसम्प्रदाये ज्ञायमानः करवीर्योऽन्यो वाऽज्ञायमानः कश्चन भारतीयो भिषगाचार्य इव स प्रतिभाति॥

तूङ्गाङ्गतहार्नलोपलब्धप्राचीनलेखे जीवकाय बुद्धेन कृते भैषज्योपदेशे पूर्वं (पृ. २८) निर्दिष्टे संस्कृतेन सह प्राचीनेरानभाषानुवादस्याप्युपलम्भो भारतीयभैषज्यविषयस्य प्राचीनेराने ग्रहणमादरं स्वभाषायामनूद्यापि प्रचारं च दर्शयति॥

अवेस्तायां भैषज्यप्रस्थानोद्भावकत्वेन थ्रितस्य, रोगनिवृत्तेः प्रार्थनाकर्तृतया थ्रैतानस्य निर्देशेन, वेदेऽपि त्रितस्य त्रैतनस्य चोपलम्भेन वेदे अवेस्तायां च निर्दिष्टौविमौ शब्दसामीप्यादेकौ स्यातामिति बहूनां विदुषां$^१$ दृष्टिरस्ति। ऋग्वेदे त्रैतनस्य सकृदुल्लेखेऽपि जिघांसया दीर्घतमतृषिं जलाग्न्योः पातयतस्तदङ्गच्छेदकस्य दासजातीयस्य भावेन$^२$ निर्देशदर्शनादश्विभ्यां भूयो रक्षितस्यापि दीर्घतमस ऋषेः प्रतिपक्षः कश्चन विपक्षः स त्रैतन इति प्रतीयते; परं नास्य भैषज्यसम्बन्धो वैदिकाल्लेखाल्लभ्यते। त्रितस्य ऋग्वेदेऽथर्ववेदे च बहुश उल्लेकखेऽपि क्वचन त्रितशब्दोऽग्न्यादिदेवताविशेषपरत्वेन व्याख्यातोऽस्ति। यत्र मानवभावावबोधकः स शब्दोऽस्ति तत्र क्वचन सूक्तद्रष्टृषिभावेन त्रितस्योपलम्भोऽस्ति। बृहद्देवतायां यास्कनिरुक्तेऽपि ऋषित्वमुल्लिखितमस्ति। ईदृशेषु स्थलेषु त्वर्थान्तरमेव। यत्र तु वेदे ‘आप्यः आप्त्यः त्रितः’ अवेस्तायाम् ‘आथ्व्यः थ्रितः’ इति शब्दतो बहुशः साम्यं दृश्यते, तत्र परिवेदनदुःस्वप्नस्वर्णकारमालाकारादिदुष्कृतमार्जनस्थानत्वेनापि त्रितस्योल्लेख$^३$दर्शनेन वैदिके सम्प्रदाये हेयभावेन गृहीततया सुराणामसुर इव त्रितेऽपि विपक्षभावोऽवबुध्यते। त्रितस्य थ्रितस्य चैकत्वे वैदिकाश्विनभैषज्यसम्प्रदायस्येव इरानीयरूय थ्रितभैषज्यसम्प्रदायस्यापि समयो विशेषेणोपर्यरारोहति। किन्तु त्रिते भैषज्यविषयसम्बन्धो न क्वापि वेदे दृश्यते। तैत्तिरीयसंहितायामेकत्र (१. ८. १०. २) आयुष्यदातृतया त्रितस्य प्रार्थनोपलम्भेन वैदिके त्रितेऽपि भैषज्यसम्बन्धो दृश्यत इति मार्टिन विदुषा$^४$ कथ्यते, तथाऽपि तत्र त्रितशब्दस्य अग््न्यर्थकत्वेन व्याख्याततया राजसूयप्राकरणिकतया च प्रकृते त्रिते भैषज्यविषयसम्बन्धस्ततोऽपि न स्फुटीभवति। विचारणीयोऽयं तर्कविषयः॥

औरणशब्दो हि उरणस्यापत्यमिति उरणे भव इति वाऽर्थमादाय व्यक्तिविशेषस्य देशविशेषस्य वा वाचकादुरणशब्दात्रिष्पन्नः स्यात्। उरणव्यक्तिः उरणदेशो वा प्राग्भारते न ज्ञायते। उरणशब्द उरणशब्दश्च मेषावबोधकतया प्रसिद्धौ, वेदेऽप्युपलभ्येते। सिन्धौ संगच्छन्त्या ऊर्णावत्या नद्या वेदेऽप्युल्लेखोऽस्ति। गान्धारे तदुत्तरदेशेषु च मेषप्राचुर्यं पुराऽपि कीर्त्यते। तत्राचुर्यसम्बन्धेनैव स्यात् नद्या अपि ऊर्णावतीति नाम निरुच्यते। ‘अध्वर्यवो य उरणं जघान’ इति ऋङ्मन्त्रे (२.१४.४) इन्द्रेण हतस्य उरणनामकस्यासुरस्योल्लेख उपलभ्यते। बेबिलोनदेशस्य प्राचीननगरेष्वेकम् ‘उर’ नामकं नगरमनुश्रूयते। यत् चाल्डियनानां समये अब्राहमस्य प्रधानस्थानं, सुमेरियनानां B. C. 3000 पूर्वसमये सेमेटिकसत्तायाः प्रारम्भे सारगानवंशजानन्तरम् ‘उरगुर’ नाम्नः ‘उर एन गर’ नाम्नो वा नृपस्य समये उरनगरं प्रधानं, बाबिलोनसमयस्यान्तपर्यन्तं धार्मिकवाङ्मययोर्विषययोः प्रसिद्धतरं चासीत्। उरनगरे प्राचीनस्य ‘उ$^५$र नम्मु’ (Ur Nammu B. C. 2300-2200) नामकस्य ‘बर्सिन’ (Bursin) नामकस्य च नृपस्य शिलालेखौ प्राप्तौ। असीरियन्प्रदेशीयपूर्वजातयः असुरत्वेनाभ्युपगम्यन्ते। इन्द्रेण हत

---

१. Essays on the Religion of the Parsis by M. Hang, P. 277-78.
२. ऋक् १. १५८. ३
३. ऋक् ६. ४७. १४-१५। अथर्व ६. ११३. १/६. ११४. ३/१९. ५६. ४
४. Essays on the Religion of the Parsis by H. Hang. P. 277-78.
५. Babylonian Life and History P. 221-23 by E. A. Wallis Budge.